يادنامه طبرى ( فارسى ) — الصفحة ٧٠٦

نكته‌هاى بلاغى در تفسير طبرى [ دكتر محمد علوى مقدم ]

كه خدا گفته است : ما به موسى كتاب آسمانى داديم و پس از او پيامبرانى پشت سر يكديگر فرستاديم و به عيسى بن مريم دلايل روشن داديم و او را به وسيلهء روح القدس تأييد نموديم سپس به صورت استفهام قرآن گفته است : « أَ فَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ . . . »

طبرى گفته است 20 : با آنكه جمله استفهامى است ، ولى از باب تقرير در خطاب ، جنبهء خبرى دارد ، در واقع قرآن گفته است : هر كدام از اين پيامبران كه سخنى بر خلاف هواى نفس شما آورد ، در برابر او استكبار كرديد و زيربار فرمانش نرفتيد و هواى هوس آن‌چنان بر شما غلبه كرده بود كه گروهى از آن پيامبران را تكذيب كرديد و گروهى را به قتل رسانديد ، همان‌طورى كه در آيهء :

« أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . . » ( بقره / 107 )

چنين است و جنبهء تقرير در خطاب دارد . طبرى افزوده است كه نظاير آن در زبان عرب فراوان است 21 .

در بحث از آيهء :

« ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ » « * » .

( بقره / 63 )

كه طبرى « ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ » را به معناى « ثم اعرضتم » معنى كرده ، در توضيح گفته است 22 كه اين كلمه « يستعمل ذلك فى كلّ تارك طاعه امربها » و چند مثال هم طبرى از آيات قرآنى آورده و سپس به استعاره اشاره كرده و افزوده است كه : « و من شان العرب استعارة الكلمة و وضعها مكان نظيرها » همان‌طورى كه ابو خراش هذلى هم گفته است :

فليس كعهد الدّاريا امّ مالك * و لكن احاطت بالرّقاب السّلاسل

در شعر مزبور « احاطت بالرقاب السلاسل » استعاره است از اينكه اسلام همچون سلاسل ، محيط به رقاب و گردانهاى ماست و ما را اكنون از بسيارى چيزها كه در جاهليت بدان معتقد بوديم و پاىبند ، بازمىدارد .

در واقع طبرى هم ، خواسته است بگويد كه « تولّيتم » هم در آيه استعاره است براى

* . يعنى : شما پس از اين جريان روگردان شديد و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود ، از زيانكاران بوديد .