يادنامه طبرى ( فارسى ) — الصفحة ٥١٩
رى در زمان طبرى [ پروانهء نيك‌طبع ]
مقدس به شمار آمده و نوعى حكومت دينى نظير حكومت پاپ در واتيكان بوسيله موبدان موبد كه عنوان « زرتوتشرتمه »
) aemetor thsuohtaraZ (
يعنى همانند زرتشت را داشت .
تاريخ بناى رى به زمان مهاجرت اقوام آريايى مىرسد ، به قول ايزيدور خاراكسى رى از تمام شهرهاى ماد بزرگتر بود . در دوران اسلامى اگرچه در بعضى از منابع از اعمال ديلم و طبرستان و گاه مضافات خراسان به حساب آمده ولى بيشتر مورخان و جغرافىدانان رى را از نواحى جبال يا عراق عجم شمرده‌اند .
پيش از اسلام رى شهرى بسيار كهنه و قديمى و در كتاب توبيت 1 به صورت « راگس »
) segaR (
و در كتاب ژوديت 2 « راگو »
) uagaR (
و در اوستا « رغد »
) dhgaR (
و در كتيبه بيستون « رگا »
) gaR (
و در يونانى « راگو »
) eogahR (
، « راگا »
) agahR (
، « راگيا »
) aiegahR (
، در سريانى
» iaR «
، در ارمنى
» ER «
، در پهلوى
» k R «
،
» gaR «
،
» hg R «
،
» iaR «
و در زبانهاى اروپائى « راگس »
) segaR (
آمده است . رى را سلوكيان « اورپا »
) aporuE (
يا « اورپوس » و « اورپس »
) suporuE (
،
) soporuE (
و اشكانيان « ارشكيه »
) aikasrA (
مىناميدند . در زمان ساسانيان اين شهر « رى » ، « رى اردشير » ، « رام اردشير » ، « ريشهر » و « رام فيروز » ناميده مىشد .
نويسندگان عرب آن را با الف و لام تعريف به صورت « الرى » مىنوشتند .
در قرون اسلامى در رى علوم و فنون رونق و رواجى داشت و كتابخانه‌ها و مدارس مشهور در آنجا بوجود آمد . تدريس فنون مختلف از طب و نجوم و حكمت و كلام و فقه بازار رايجى داشت . نحوهء تعليم و تعلم در رى بدان صورت بود كه نخست در مكاتب الفبا را به اطفال مىآموختند و سپس به تعليم قرآن مىپرداختند و پس از آن به مدرسه راه مىيافتند . مجالس موعظه و خطابت در آن روزگار اهميتى زياد داشت و در حكم مدارس عمومى بشمار مىآمد . بقول آرتورپوپ « شهر رى يكى از پايتختهاى فرهنگ جهان بود » .
اين شهر كه در حدود 8 كيلومترى جنوب شرقى تهران قرار دارد ( ويرانه‌هايش ) از ايام بسيار قديم وسيله ارتباط ميان غرب و شرق ايران بوده . در سال 330 ق . م . اسكندر مقدونى در تعقيب داريوش سوم خود را 11 روزه از اكباتان به رى رسانيد . فتح رى به دست اعراب از سال 18 تا 24 ه . ق . ذكر شده و تسلط آنها احتمالا به تدريج صورت