يادنامه طبرى ( فارسى ) — الصفحة ١٩٥
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ
ما ديده‌ايم كه اين « كشف بزرگ ما » در لابلاى تفاسير و كتب حديث فريقين ، جرقه‌اى از آن هست ، ولى كسى متوجه آن نشده و به عنوان قولى نقل كرده ، يا گفته و گذشته‌اند و توجهى به راز آن نداشته‌اند . اينك به شش مورد آن در منابع شيعه و سنى اشاره مىكنيم ، سپس در يك جمعبندى از آن نتيجه مىگيريم .
در تفسير على بن ابراهيم ( قديمترين تفسير شيعهء اماميه ) كه هرجا بگويد « قال » منظور سخن امام صادق عليه السّلام است ، پس از آن‌كه از امام باقر ( ع ) روايت مىكند كه فرمود : « جبرئيل گفت : نام خدايت را بخوان ( اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ) ، مىگويد امام صادق فرمود : يعنى بگو : بسم اللّه الرحمن الرحيم » ! 40
ثقة الاسلام كلينى ( م 329 ق ) در كتاب « كافى » از امام صادق ( ع ) روايت مىكند كه فرمود : « نخستين چيزى كه بر پيغمبر ( ص ) نازل شد : بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ - اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ، و آخر آن إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ بود . » 41
شيخ مفيد ( م . 413 ق ) در « شرح اعتقادات صدوق » مىنويسد : « وحى به معنى صداى آهسته است . وحى يا به وسيلهء جبرئيل هنگامىكه نازل مىشد به پيغمبر مىرسيد ، يا بدون واسطهء سروش غيبى به گوشش مىسرود . ( نزل به الروح الامين على قلبك ) . پيغمبر خود فرمود : جبرئيل آن را در دلم دميد . ( ان روح القدس نفث فى روعى ) . »
لاهيجى در تفسير خود مىنويسد : « ابو عبيده در « اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ » گفته است :
« باء » در « اسم رَبِّكَ » زائده است ، يعنى بخوان اسم پروردگار خود را ، و مىتواند به اين معنى باشد كه بخوان حالكونى كه ابتداكننده باشى به اسم پروردگار خود . يعنى ابتدا كننده باشى به بسم اللّه الرحمن الرحيم . مؤيد اين است آنچه كه على بن ابراهيم روايت كرده كه : قوله باسم ربك ، قال الامام ( الصادق ) : بسم اللّه الرحمن الرحيم . » 42
ولى چنان كه گفتيم اگر باى زائده باشد معنى آن اين است كه : نام خدايت را بخوان ، يعنى بگو : بسم اللّه الرحمن الرحيم . نه بخوان و ابتدا كن به بسم اللّه . گفتار امام ( صادق ) در تفسير على بن ابراهيم نيز همانست كه ما مىگوييم . زيرا نوشته‌اى نبوده كه بخواهد قبل از خواندن آن ، بسم اللّه بگويد . اين سه تن از علماى شيعهء اماميه هستند . از دانشمندان عامه نيز به اين سه تن بنگريد :
قسطلانى در شرح صحيح بخارى از طيبى 43 نقل مىكند كه : « اقرأ ، يعنى آغاز كن