فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ٧٦٥

آب در غربال نكاهداشتن

[ خاتمه ]

[ خاتمه ]

پيرايش اول از خاتمه فرهنك انجمن‌آرا در آشكارا كردن برخى از كنايات و استعارات فارسى و عربى با شواهد آنها از اشعار فصحا و بلغا

پيرايش اول از خاتمه فرهنك انجمن‌آرا در آشكارا كردن برخى از كنايات و استعارات فارسى و عربى با شواهد آنها از اشعار فصحا و بلغا

[ در الف ممدوده ]

[ در الف ممدوده ]

آب آبستنى

آب آبستنى

كنايه از دو چيز است اول آب منى مرد كه زن به آن آبستن شود و دويم باران يا آبى كه سبب رويانيدن نباتات زمين شود

آب آتش رنك و آب آتش‌زاى و آب آتش‌نماى و آب آتش‌سا و آب ارغوانى و آب شنكر

آب آتش رنك و آب آتش‌زاى و آب آتش‌نماى و آب آتش‌سا و آب ارغوانى و آب شنكر

فى اين لغات كنايه از دو معنى است اول كنايه از مى بعلفام است چنان كه حكيم خاقانى كفته

كر باده مىنكيرم بر من مكير جانا * من خون خورم نه باده من غم كشم نه ساغر

زان آب آذرآسا زانسان همىهراسم * كز آب سك كزيده شير سينه ز آذر

و من نيز كفته‌ام

آب آتش‌نماى خرمن‌سوز * مخور آتش بخرمنم مفروز

هم كفته‌ام

راغ ز نكار كون چو كرد لباس * آب شنكرف رنك زير بكاس

دويم كنايه از اشك خونين بود

آب آتش‌زده

آب آتش‌زده

كنايه از اشك كرم بود چنان كه حكيم خاقانى كفته

آب آتش‌زده كز ديده رود سوى دهان * تنكناى نفس از موج شرر بربنديم

آب آتش شدن

آب آتش شدن

كنايه از آشوب بعد از امنيّت باشد آب آتش كشت و جار و بم بسوخت

آب آتشين

آب آتشين

كنايه از اشك كرم و جوهر شراب كه آن را عرق كويند و آتش چون آب كنايه از شراب صاف و بهر دو معنى نيز كفته‌ام

به آب آتشين آن آتش چون آب همزانو * شكفتا آب آتش رنك و آتش آب رنكستى

آب اندام

آب اندام

كنايه از معشوق سفيد اندام تر و تازه نرم‌اندام است

آب از جكر بخشيدن

آب از جكر بخشيدن

كنايه از عطا كردن است

آب باده رنك

آب باده رنك

كنايه از اشك خونين باشد

آب بر آتش زدن

آب بر آتش زدن

كنايه از نشاندن و تسكين دادن فتنه و آشوب است چنان كه مولوى معنوى كفته

هفت اختر بىآب را كز خاكيان خون مىخورند * هم آب بر آتش زنم هم باد ايشان بشكنم

بابا فغانى شيرازى كفته

آبى بر آتش دل ما هيچ‌كس نزد * هرچند پيش محرم و بيكانه سوختيم

و كنايه از شراب خوردن نيز هست

و آب بر آتش ريختن

و آب بر آتش ريختن

كويند چنان كه شيخ سعدى كفته

ساقى سيمتن چه خسبى خيز * آب شادى بر آتش غم ريز

بوسه و بر كنار ساغر نه * پس بكردان شراب زهرآميز

آب به زير هشتن

آب به زير هشتن

كنايه از فريب دادن و مكر كردن با كسى باشد چنان كه شيخ نظامى كفته

به جائى نخسبد عقاب دلير * كه آبى توان هشتن او را به زير

آب بسته

آب بسته

كنايه از شيشه و بلور بود و آن را آب خشك نيز كويند چنان كه حكيم خاقانى كفته

آتش تر در آب بسته فكن * يكره از باده كرد غم نبشان

آب پيكران

آب پيكران

كنايه از كواكب بود چنان كه حكيم خاقانى كفته

صبح است كمانكش اختران را * آتش زده آب بيكران را

آب تلخ

آب تلخ

كنايه از دو چيز است اول كنايه از شراب بود دويم كنايه از اشك چشم عاشق مهجور باشد و آن را اشك تلخ و كلاب تلخ نيز كويند چنان كه شيخ نظامى در وفات شيرين كفته

در اين افسانه شرط است اشك راندن * كلابى تلخ بر شيرين فشاندن

آب خشك

آب خشك

كنايه از شيشه و بلور بود و آن را آب بسته نيز كويند چنان كه در هماى و همايون كفته

چو در آتش لاله افتاد مشك * دم از آتش تر زد و آب خشك

حكيم خاقانى كفته

نوبر چرخ كهن چيست بجز جام مى * حامله ز آب خشك آتش تر در شكم

من نيز كفته‌ام

سرد شد هوا ساقى خيز و آتشى بركن * آب خشك را پيش آر پر ز آتش تر كن

آب خفته

آب خفته

كنايه از آب مردآب كه حركت نكند و روان نباشد و همچنين كنايه از يخ و شمشير آبدار و ژاله بود

آب‌دار

آب‌دار

كنايه از صاحب دولت و سامان و خداوند مال و آبرو باشد

آب در جكر ندارد و آه در جكر ندارد

آب در جكر ندارد و آه در جكر ندارد

كنايه از مفلس و بىچيز باشد ابن يمين كفته

در جكر كرچه مرا ز آتش فقر آب نماند * ليك بحريست كف راد تو پرآب نوال

كمال اسمعيل كفته

اين پير كشته را كه نبود آب در جكر * آروغ امتلا زند اكنون ز خوان شكر

آب در جوى داشتن

آب در جوى داشتن

كنايه از دولت و اقبال و بخت و جوانى و جمال بود چنان كه شيخ نظامى از قول شيرين كفته

هنوزم آب در جوى جوانيست * هنوزم لب پرآب زندكانيست

آب در ديده نداشتن

آب در ديده نداشتن

كنايه از شرم و حيا نكردن و بىادب بودن چنان كه كفته

حكيمان جهان كويند يك رك * ز كون پيوسته باشد تا بديده

هرآن‌كس را كه نبود آب در چشم * يقين ميدان كه آن رك شد بريده

آب در چيزى كردن

آب در چيزى كردن

كنايه از دغلى كردن در آن كار باشد

آب در شير داشتن

آب در شير داشتن

كنايه از اظهار موافقت نمودن و در دل منافق بودن

آب در غربال نكاهداشتن

آب در غربال نكاهداشتن

كنايه از كارى ممتنع و محال و بيحاصل چنان كه شيخ سعدى كفته

قرار در كف آزادكان نكيرد مال * نه صبر در