فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ٧٠٤
بنهره
مصدر آنست يعنى مباهات كردن
نايژه
نايژه
بمعنى كلوكاه ولى مبان خالى و ماشوره بافندكان و اين لغت در اصل نايچه بوده يعنى نى كوچك چون ژامى پارسى با جيم تبديل ميابد مانند كژ و كج نايژه شده انورى كفته
كر نايژه ابر نشد پاك بريده * چون هيچ عنان باز نهپچد سيلان را
شارح قصايد انورى تاك بريده بكسر كاف معنى كرده و خطاست زيرا كه تمام قصيده تا حد تخلّص بمدح در بهاريه است و اغراق در تقاطر امطار و تواتر باران پاك يعنى بكلّى بريده شده كه اصلاحپذير نيست و متصل سيلاب و سيلان در جنبش است و نايژه بطريق كنايت برك نيز اطلاق مىشود چه آن نيز مانند ينچه ميانتهى است كمال اسمعيل كفته
تنم ز خون جكر كشته بود مالامال * اكر نه نايژه خون ز ديده بكشادى
من كفتهام
هردم ز فراق تو خون ريزدم از چشمان * چون آب كه مىريزد از نايژه فوّاره
نايافت
نايافت
چيزى كه يافته نشود و حاصل ندارد و در معنى معدوم است چنان كه فردوسى كفته
بنايافت رنجه مكن خويشتن * كه تيمار جان باشد و رنج تن
ناىموس
ناىموس
به وزن پاىبوس بمعنى موسيقار آوردهاند و بعضى بسين معجمه آوردهاند و صاحب برهان ناىلوس نوشته و خطا كرده
ناىمشك
ناىمشك
بفتح ميم بمعنى ناىانبان است چه انبانرا مشك كفته و آن را مشكك يعنى مشك كوچك نيز كفتهاند امير خسرو دهلوى كفته
بادبندّى سرود ناى مشكك بين كه خون * هر زمان آن بادبندى را ز سر كيرد همى
نمايش اوّل در نون با باى ابجد
نمايش اوّل در نون با باى ابجد
نبات
نبات
اسم پارسى قند است كه آن را فانيذ كويند
نباج
نباج
بر وزن رواج در برهان بمعنى انباغ آورده و آن دو زنند كه در عقد يك شوهر باشند و آنان يكديكر را وسنى خوانند و نباغ تبديل نباجست
نبارش
نبارش
بفتح راى بىنقطه بر وزن جفاكش چوبى كه در زير چوب سقف شكسته و ديوار شكسته نهند تا فرود نيايد چون باريدن بمعنى فروريختن آمده معنى تركيبى اين لغت فرونريزد است
نبايد
نبايد
مانند نشايد لغتى معروفست و بسيار مستعمل چنان كه كفتهاند نبايد كه دانا بود بيهراس و ليكن در بعضى مقامات افاده معنى مبادا كند كه در طريق خرم و احتياط و انديشه استعمال كنند چنان كه نظامى كفته
نبايد كه ما را شود كار سست * سبو نايد از آب دايم درست
بدانديش كيرد سر تخت ما * بتاراج دشمن شو درخت ما
هم او كفته
چنان به كه با او مدارا كنيد * بيائيد و عذر آشكارا كنيد
نبايد كه آن آتش آيد بتاب * كه ننشيند آنكه بدرياى آب
نبرد
نبرد
بفتح اوّل و ثانى بمعنى رزم و كارزار و بيكديكر پجيدن است و در اصل نورد بوده و نورويدن مصدر پجيدن است و با و واو بيكديكر تبديل ميابند چنان كه شيخ سعدى كفته
صلح است ميان كفر و اسلام * با ما تو هنوز در نبردى
حكيم سوزنى كفته
با لشكر هجر تو همهسال * ز اميد وصال در نبردم
و برده بمعنى نبرد كنند و جنكى و دلير آمده و همنبرد دو تن كه از اقران بكديكر باشند و با يكديكر نبرد كنند و امثال و شواهد اين لغت بسيار است چنان كه فرخى كفته
شادمان روى سوى خيمه نهاد * آن شه خوبروى نيكسير
راست كفتى نبرده حيدر بود * بازكشته بنصرت از خيبر
امير مغرى كفته
وصّى خاتم پيغمبران و شير خداى * نبرده عرب و مرد خندق و صفيّن
نبس و نبسه
نبس و نبسه
بفتح اوّل و ثانى مخفف و مشدّد دخترزاده را كويند كه به عربى سبط خوانند امير خسرو در مدح امام حسين عليه السّلام كفته
صفت ذات او همين نه بس است * كه رسول خداى را نبس است
حكيم ناصرخسرو خطاب به انسان كرده و كفته
اى نبس پيره كر شريفى و كردون * نيست به نسبت بس افتخار كه هركز
نبسه كردون دون نبوده مكردون * بلكه بجانست نى بتن شرف مرد
نيست جسدها همه مكر كل مسنون
نبشت و نوشت
نبشت و نوشت
بفتح اول و كسر ثانى تبديل يكديكرند و نبشت ماضى نبشتن است ولى كاهى افاده معنى مصدرى مىكند چنان كه شيخ سعدى كفته
هم رقعه دوختن به و الزام كنج فقر * كز بهر جامه رقعه بر خواجكان نبشت
حقا كه با عقوبت دوزخ برابر است * رفتن بپاى مردم بيكانه در بهشت
هم او كفته
خوش است زير مغيلان به راه باديه خفت * شب رحيل ولى ترك جان ببايد كفت
كه نظير آنست
بنك
بنك
بفتح اوّل و سكون ثانى و كاف بمعنى تراويدن آب بود از كنار چشمه و رودخانه و آن را بپارسى زهاب نيز كويند يعنى زايش آب
بنهره
بنهره
بفتح نون و با بمعنى قلب و ناسره است چنان كه شيخ عطار كفته
كه دارد در همه آفاق زهره * كه عرضه دارد اين نقد بنهره
كمال اسمعيل كفته
كر خاطر تو تيره و طبعت بنهره است * هم آب تست روشن و هم سيم تو سره
و بمعنى دون و فرومايه نيز آمده خاقانى كفته
كنون نكر كه از اين عالم بنهره فريب * بسان طالع خود واپس است رفتارم