فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ٤٤٧

ساده

ساب

به وزن آب نام پسر ادريس نبى بوده و خود مردى دانا و حكيم و عقيده بعضى اينست كه نخستين پيغمبر آدم صفى و آخرين ساب بن ادريس است وى و پيروان وى بپرستش كواكب خاصه آفتاب و ماه پرداختند و اين طايفه را صابئين خوانند و صاب معرب است و يوزاسف حكيم بعد از وى بعهد تهمورس اين آئين را رواج داده

سابوته

به زبان اصفهان زن پير را كويند

سابود

بر وزن نابود بمعنى هاله و خرمن ماه باشد و ريسمانى كه در اعياد طفلان بر شاخ درخت بندند و در آن نشينند و در هوا حركت كنند

سابوره

بر وزن قاروره هيز و مخنث را كويند

سابوى

بر وزن بانوى نام شهريست در طرف شمالى سمرقند و تا سمرقند هفت فرسخ فاصله دارد

ساتكينى

قدح و پياله بزرك كه بدان شراب خورند

ساتكين

بتاى موقوف و كسر كاف فارسى محبوب و معشوق را كويند و از اين روى قدح را ساتكين و ساتكنى بحذف ياى اول كفته‌اند يعنى دوستكانى و آن عبارت است از پيالهء بزرك كه پر كرده به ياد دوستى از دوستان حاضر يا غايب نوشند حكيم منوچهرى دامغانى كفته

وز پسر نردباز دا و كران‌تر ببر * وز دو كف ساتكين ساتكنى كش بدم

شيخ سعدى كفته مى اندر سرو ساتكينى بدست استاد عماره مروزى كفته

چون مىخورم بساتكنى ياد او خورم * از ياد او نباشد خالى مرا ضمير

و اين لغت پارسى نيست بلكه تركيست امّا در اشعار پارسى بسيار است

ساج

مرغيست كنجدخوار خواجه عميد لومكى كفته

چون زاغ شب از كشادن پر * بربست زبان مرغ درّاج

طاوس ملائكه تذروى * كش كبك نمود كمتر از ساج

و معرب درخت ساك است كه شواهد آن در ساك كه پارسى آن است مىآيد و از چوب ساج تخته كشتى سازند

طلعتى نوربخش‌تر از ماه * قامتى سرفرازتر از ساج

ساجى

بكسر جيم فارسى بمعنى سپيد است چنان كه سيف الدين كفته

پسته تنك تو در هواى سرشكم * شكر ساجى است در كلاب سرشته

ساخت

بر وزن تاخت ماضى ساختن و در هرجا استعمال مىشود مانند اسباب ساخته و جنك ساخته و در هر دو سه فرهنك و برهان يراق زين و بند و بارزين آورده و دوال و تسمه ركاب كفته‌اند و از اشعار فصحا و بلغا بمعنى زين و بركستوان كه بر پشت اسب اندازند فهميده مىشود حكيم خاقانى كفته

بامدادان كه يكسواره چرخ * ساخت بر پشت اشقر اندازد

هم او كفته

از جنيبت فروكشايد ساخت * آينه‌اش بر غدار بندد صبح

و ازين بيت حكيم عنصرى بلخى معنى اسلحه رزم استنباط مىشود كه در مدح سلطان محمود غزنوى كفته

هميشه پايكه و جاى او ركاب و جناغ * چنان كه بستر و بالينش جوشن و مغفر

ز حرص جنك بسازد كرش نماند ساخت * ز دست خويش حسام ز روى خويش سپر

و ساخت زرين برزين طلا اطلاق مىكنند من نيز كفته‌ام

كوههء زين و ساخت كرده بزر * هم تبر صيع ساز ديده ستام

ساخته

بر وزن باخته بمعنى آراسته حكيم فرخى كفته

اندكى غاليه بر زلف سيه برده به كار * عيد را ساخته و تاخته از حجره بكاه

و ساخته كارى شدن يعنى آماده و مهيا و آراسته و مستعد كارى بودن و ساز كوك كرده مسعود سلمان در حبس كفته

كيرم كه ساخته شوم از بهر كارزار * بيرون جهم ز كوشه اين سمج ناكهان

حكيم قطران كفته

چون بربط نواخته و چنك ساخته * قمرى و فاخته بخروشند بر چنار

ساخن

بمعنى ساروج باشد كه در حوض و حمام كار كنند

ساد

اول بمعنى ساوه است شمس فخرى كفته

براى كسوت خدام دركهش خورشيد * ز چرخ‌كاه منقش طرازد و كه ساد

ديكر بمعنى استاد است حكيم غزنوى كفته

خلق كشت از قدوم زاهد شاد * زانكه او بد به پند دادن ساد

ديكر بمعنى كراز نر كه او را خوك نيز كويند آمده حكيم اسدى در كرشاسب‌نامه كفته

درختان كه كشته نداريم ياد * بدندان به دو نيمه كردند ساد

ديكر بمعنى دشت و صحراى صاف است و آن را ساده نيز كويند

ساده

بر وزن باده معروف يعنى بىنقش و نكار و صاف و بىكياه و بىريش حكيم سوزنى كفته

ز چاه عشق برآمد دلم بساده چو او * بمشك سوده بپوشيد چاه ساده زنخ

مسعود سعد سلمان در معنى صحرا و صفت اسب كفته

كه تكش كرده ساده را كهسار * كه پيش كرده كوه را كردر

و حكيم اسدى طوسى بمعنى ايستاده كفته

فلك چو ايوان باشد زمين در او چو شهى * بتكيه اركان در پيش ساده چاكروار

چنان بخاطر آيد كه صاحب جهانكيرى در خواندن اين بيت سهو كرده باشد چه شعر را در اصل قصيده به اين طرز نوشته‌ام و در تذكره