فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ٤٢
دستور
بوده در صورت اول بباى تعليل و در صورت ثانى بباى استعانت موسوم كردد اميد كفته
به آب ديده ز بس پاى در كل است مرا * سفر ز كوى تو بسيار مشكل است
يعنى بسبب آب ديده سعدى كفته
پيرى كه ز جاى خويش نتواند خاست * الا بعصا كيش عصا برخيزد
چهاردهم باى انحصار كه بمعنى تاى انتهائى در دو اسم يك جنس واقع شده فايده مفهوم همه و تمام دهد چنان كه در اين قول
جويا سربسر چون قفسم چاك كريبان كردند * كار را بر من ديوانه چو آسان كردند
پانزدهم باى قسم كه متضمن معنى قسم بود چنان كه در اين قول هلالى
منم در عشق دردى كه اكر بكوه كويم * به خدا كه نرم كردد دل سخت سنك خارا
يعنى قسم مىخورم بنام خدا در اينجا با حرف قسم و نام خدا مقسم به است و از كاف تا آخر جمله جواب قسم شانزدهم باى ابتدا كه مفيد معنى ابتدا باشد چنان كه در اين قول
بادل بنام خداوند بسيار بخش * خرد بخش و دين بخش و دينار بخش
يعنى ابتدا مىكنم اين كتاب را بمدد نام خداوند بسيار بخشنده
دستور
دستور
از اين تفسير اشارتست بر اين معنى كه باى ابتدا در حقيقت باى استعانت است و بجهة متعلّق بودنش بفعل مقدر مشتمل بر معنى ابتدا مجازا بدان اسم موسوم كرديد و بر اين قياس است وجه تسميهء باى قسم كه بحقيقت باى الصاق بود و تفسير مثالش بر آن مشير است و مخفى نباشد كه اكثرى از باهاى مرقومه در نثر هم وارد و مستعملند ديكر شين ساكن كه به آخر صيغهء واحد امر مخاطب معروف متصل كشته مفيد معنى مصدر بود و بشين مصدرى ناميده شود و حركت ماقبلش نزديك جمهور كسره مقرّر است چنان كه بلفظ بخشايش و فرمايش و پرسش و كوشش نوا كفته
مدعى آمد عيادت از زبان يار كرد * آه اين پرسش مرا بار دكر بيمار كرد
ديكر كاف ساكن كه باسم لاحق شده بر مفهوم تقليل يا تحقير دال باشد و بكاف تصغير موسوم كردد و ماقبلش مفتوح كردد چنان كه بلفظ پسرك و دخترك زنك و مردك سعدى كفته
پيرمردى لطيف در بغداد * دخترك را بكفش دوزى داد
مردك سنكدل چنان بكزيد * لب دختر كه خون از او بچكيد
و كاهى آن كاف مجازا در مقام تعظيم و ترّحم هم استعمال يابد و بحسب آن بكاف تعظيم و بكاف ترحّم ناميده شود چنان كه در خوبك و مامك خردك و طفلك ديكر ميم ساكن و اين بر دو قسم است اول ميم فاعلى كه باواخر اسماى عدد متصل كشته فايده معنى اسم فاعل دهد و ماقبلش مضموم باشد چنان كه در دويم و سيم و چهارم و پنج كه ترجمه ثانى و ثالث و رابع و خامس بود آن‌چنان كه دو و سه و چهار و پنج ترجمه اثنان و ثلاث و اربع و خمس باشد و غرض الحاق اين ميم به آن اسماء بيان حال و مرتبهء معدودات آنهاست باعتبار ترتيب و تفصيلش بنكارش سيم در ضمن تبيين پنجم بيايد ان شاء الله المستعان دويّم ميم تانيث كه براى تفرقه مؤنّث ببعضى اسما ملحق است و ماقبلش مفتوح بود چنان كه بلفظ بيكم و خانم كه مؤنّث بيك و خان است و اين هر دو لغت تركى هستند اوّل بمعنى صاحب من و ثانى بمعنى امير بزرك من ديكر نون مفتوح و اين بنا بر نفى افعال بر سر آنها آيد و بنون نفى موسوم كردد چنان كه بلفظ بخست و بخويد كفت و نكويد و آن كاهى به محل نهى درآمده بنون نهى ناميده شود چنان كه درين قول سعدى معشوق هزار دوست را دل ندهى يعنى دل مده ديكر واو و اين ساكن بود به آخر اسم متصل شده مفيد معنى تصغير باشد و بواو تصغير موسوم كردد چنان كه در پسر و دختر و خواجو و شيخو شاعرى كفته
بر ما نظرى نمىكند اى پسرو * چشم خوش تو كه آفرين باد برو
و اكر مفتوح بود ميان دو لفظ واقع كشته افاده معنى عطف دهد و بواو عطف ناميده شود
دستور
دستور
هر واو عطف كه در صدر جمله افتد بحسب اصل مفتوحش تلفظ كنند چنان كه در اين قول جامى
به قدر وسع در اصلاح كوشند * وكر اصلاح نتواند خموشند
و چون در وسط جمله آيد براى فصاحت آن را ساكن ما قبل مضموم خوانند خصوصا در نظم چه مفتوح آوردنش ميان مصراع معيوب و مخلّ فصاحت است و اين در صورتى است كه حرف پيشش غير الف و واو مده و هاى مختفى باشد چنان كه در اين قول سعدى
اكر تو نمانى بماند بجاى * پل و مسجد و چاه و مهمان سراى
و جائى كه حرف پيشش يكى از حروف مذكوره بود خود آن واو را مضموم تلفّظ نمايند چنان كه در اين اقوال
ديدم ترا و رفت ز دست اختيار دل * عالم پر است از تو و خالى است جاى تو
رنك فصل لاله و كل ريخت ايّام فراق
و هم اين واو بمعنى ياى ترديد آمده بواو ترديد موسوم كردد چنان كه در اين قول سعدى
كل همين پنج‌روز و شش باشد