فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٨
دخمه و دخم
بيان كرده‌اند كه با ترك مست كه شعر فارسى نمىدانست مناسبتى ندارد و اكر باعلا لا بر سر مطرب دويد خوانند معنى آن درست آيد و ظن غالب مؤلف اينست كه چون ترك مست و متغير بوده و دبوسى كشيده كه او را فرو كوبد بتركى با چاكران خود كفته باغنيها يعنى به بنديد او را و ها از براى تاكيد در خطاب است شايد تصحيف خوانى شده باغليها را كه ها جدا بوده متصل كرده باعليها نوشته‌اند و الله اعلم و دبوس بكنايه و استعاره قضيب را كويند شيخ نظامى در قضيه سك نر و كرك ماده و كوسفند و شبان كفته
كرد او كشته كرد مىافشاند * كه دم و كه دبوس مىجنباند
دو بوسه موضعى است از كشتى و دبوسيّه موضعيست در سغد سمرقند و طوپّوز در تركى بمعنى دبوس است و آن را ششپر بپارسى كويند
دبير و دووير
دبير و دووير
بضم دال نويسنده نامه و در اصل دبير و دووير بوده كه دوير تبديل آنست و بمعنى حافظ نظم و نثر و تازى و پارسى و دير بمعنى دانش همه كفته‌اند اصل بپارسى دوير است و شايد دبير معرب آن باشد چه دبير در عربى بمعنى كاتب و نويسنده نيامده دبور و در بر و دبير و دبار هيچيك از اين چهار به اين معنى نيامده و دبر بضم و ضمّتين پشت و مقعد را كويند و پس هر چيزى را نيز كويند و دبر الليل و اتشهر آخر شب و آخر ماه و تدبير ملاحظه پس كار و در پارسى وير بمعنى فهم و ادراك و حفظ چيزى و قوهء حافظه و صاحب اين حال را تندوير و تيزوير كفته‌اند يعنى تيز دانش و تند ادراك و زيرك چنان كه ناصر خسرو علوى كفته
زين بدكنش حذر كن و زين‌پس دروغ او * مينوش كر به هوش بصيرى و تيزوير
هم او كويد
اين جهان را فريب بسيار است * بفروشد بنرخ سوسن سير
حيلتش را شناخت نتواند * جز كسى تيزهوش و روشن‌وير
احمد بن ابو حامد كرمانى صاحب تاريخ عقد العلا كه از معارف و فضلا بوده ازين رباع خود واضح‌تر كرده است
از وزر بترسم و وزيرى نكنم * ميرم بكرسنكى و ميرى نكنم
با آنكه دو چاه است و دو حضرت در يزد * در قعر دو بئر من دبيرى نكنم
دبير در اشعار قدما بسيار است حكيم عنصرى كفته
ببوسه دادن نامش بمدح در عنوان * فرو رود نصر از ديده سوى دست دبير
حكيم ناصر خسرو علوى كفته
ملك را استوار كردستى * بوزيرى دبير با تدبير
نيست بر عقل مير هيچ دليل * راهبرتر ز پايهاى دبير
مهتر خويش را حقير كند * سوى دانا وزير با تقصير
نمايش دويم در دال با خاء
نمايش دويم در دال با خاء
دخ
دخ
بمعنى دخت است كه مخفّف دختر باشد شهاب الدين عبد اللّه كفته
در چمن دلبرى سرو قد و ماه‌رخ * چون تو نديدست هيچ ديده پريچهره رخ
بخت نيز به وزن دخت پسر را كويند همچنانكه دخ مخفف دخت است پس نيز مخفف پسر است و كاهى خاى دخت را حذف كنند و دت كويند و آن در ميان لغت درى بسيار است و بمعنى نيكو و خوب بفتح آمده چنان كه سوزنى كفته
تو شاد بادى و آزاد بادى از غم دهر * ز بخت باد همه كار دوستان تو دخ
و بمعنى كياهى كه از آن حصير بافند و آن را در خراسان لوخ كويند مضموم اصحّست و بمعنى فوج وصف نزارى كفته
همچو امواج بحر لشكرشان * متعاقب همى رسد دخ‌دخ
و رشيدى كفته كه در فرهنك همين بيت شاهد آورده سهو كرده و بضم اول بمعنى تير كه آتش‌بازان به هوا افكنند و هوائى كويند نيز آورده
دختن
دختن
بر وزن خفتن مخفف دوختن و بمعنى اندوختن و جمع كردن هم هست دوشيدن را نيز كويند
دختندر
دختندر
يعنى دختر زن مثالش در لغت پسندر كذشت ناصر خسرو كفته
شيعه تايندرى اى بدنشان * شايد اكر دشمن دختندرى
دخش
دخش
بر وزن بخش اول و آغاز و ابتدا شمس فخرى كفته
بنام شهنشاه اعظم كنند * سعود كواكب بهر كار و خش
بمعنى تيره و تاريك نيز آمده فردوسى كفته
بخواه آنچه خواهى و ديكر به بخش * مكن بر دل ما چنين روز دخش
دخمه و دخم
دخمه و دخم
بمعنى سردابه كه پارسيان مردكان خود را در آن نهادندى و چيزى كه در مستى از دهان شتر برآيد و به عربى او را شقشقه كويند اسدى كفته
چنين كفته با من ستاره‌شمار * كه رستم كند دخم سام سوار