فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٣
خزران و خزروان
زرد رنك كه ميان آن سياه باشد و آن را هميشه بهار نيز كفته‌اند و بمعنى رواق خانه و چيزى نحس و شوم هم آمده چنان كه حكيم ناصر خسرو كفته
باز همايون چو جغد كشت خرى * جغدك شوم خرى همايون شد
خريش
خريش
بر وزن پريش بمعنى همان خرش است كه مرقوم شد
نمايش هفتم در خاء بازاء هوز
نمايش هفتم در خاء بازاء هوز
خز
خز
بفتح اول و سكون ثانى بلندى بيرون ران حكيم ازرقى در صفت شير كفته
از بلندى وز پهنى و بزركى كه نمود * راست كفتى كه نه شير است هيونيست كلان
مهرهء كردن چون تخم سپندان كردى * بختيئ را كه سرو دست زدى بر خزران
و بمعنى نشسته به راه رفتن و خزيدن نيز آمده و بمعنى پارچهء معروف كه دستار مىكردند عربيست همانا در شهر كوفه نيز خزمى بافته‌اند كه حكيم ازرقى كفته
خز كوفى و جوال ار چه ز پشمند باصل * ليك دور است بمعنى خز كوفى ز جوال
خز مصرى مشهور است و نام جانوريست مانند سمور كه پوست سياه دارد و در بلاد روس و خزر خاصه سپر بسيارست و از پوست آن پوشش كنند و سياه آن را بتركى قراخز خوانند و شيخ نظامى آن را روباه رنكين خوانده و كفته
شنيدم كه روباه رنكين بروس * خودآراى باشد چو چشم عروس
سرانجام كايد اجل سوى او * و بال تن او شود موى او
خزان
خزان
بر وزن وزان نام ماه هشتم است از سال ملكى و نام روز هيجدهم از شهريور ماه قديم و فارسيان در آن روز بقاعدهء كه دارند جشن كنند و عيد كيرند و نام فصلى است از فصول اربعه كه به عربى خريف خوانند و بمعنى خزيدن نيز آمده يعنى خزنده و بكنجى درآمدن و پنهان شدن و بر اين قياس خزيده و خزنده چنان كه لامعى كفته
تا بامداد سوى زر آمد خزان خزان * شد بر مثال دست بريشم رزان رزان
و بمعنى فصل خريف و خزان حكيم قطران تبريزى كفته
خزان ببرد ز بستان هران نكار كه بود * هوا خشن شد و كهسار خشك و آب كبود
ناصر خسرو علوى كفته
همان كهسر كه پوشيدش بديبا باد نوروزى * خزانى ابر پنهان كرد در محلوج كوهانش
من نيز وقتى كفته‌ام
بهار چشم مناكر چه هست فصل خزان * بيا بباغ كه بس تشنه‌ام به خون رزان
از آنكه باشد همرنك من به پيكر و چهر * مرا ز باغ خوش آيد بروزكار خزان
بيا خزيم بيكديكر ار چه زير خزيم * كه سخت سرد و خنك مىوزد نسيم وزان
به آب كرم تنم كرم كن ز روى كرم * اكر نه باد خزان خوش كذر كند ز خزان
خزدوك
خزدوك
بمعنى همان خبزدوك كه سابقا كذشت
خزر
خزر
بر وزن نظر نام ولايتى است مشهور بر ساحل درياى كيلان و آن ولايت را خزر نام از اولاد يافث آباد نموده و آن طايفه را كه در آنجا ساكنند خزر و خزران كويند و آن ولايت اكنون جزو ولايات روسيه است و يكى از بلاد آن شهر بلغار است و بسيار سرد مىشود لهذا مرغان كرمسيرى و هندوستانى در انجا نمانند چنان كه خاقانى كفته
عدلش بدان سامان شده كاقليمها يكسان شده * سنقر بهندوستان شده طوطى ببلغار آمده
و درياى مازندران را بواسطه نزديكى بدان ولايت بحر خزر كويند و نامهاى ديكر نيز دارد صاحب قاموس كفته سبب اين نام يعنى خزران بر اهل آن ولايت تنكى و خردى چشم ايشان است كه كويا بكوشه چشم نكاه مىنمايند و خزر بالفتح نظر كردن بكوشه چشم و بفتحتين تنكى چشم و خردى آن و كروهى است از مردان مخفىّ نماناد كه از اولاد يافت كه تركان او را يافث اغلان كويند پسر نوح نبى عليه السلام بوده و برادران ديكر داشته بدين نامها ترك و خلج و روس و چين و سقلاب و سدسان و غزو بارح و اينان در ديار شرقى ساكن بوده‌اند و هريك بنام خود شهرى بنا نموده و اولاد آنها هريك بنام خود معروف شده‌اند و يكى از آنان همين خزر است كه در نزديكى درياى مازندران كه اسم اصلى آن اكفوده است ساكن بوده و آن شهر بنام او مشهور شده و اين برادران كه كفته شد همه ترك بودند عرب نبودند كه اين نام عربى بر ايشان صادق افتد و تنك چشمى اتراك واضحست در معنى تازيك اين بيت عنصرى نوشته‌ايم
ز چين و ماچين * يكرويه تا لب جيحون
ز ترك و تازك * وز تركمان و غزّ و خزر
خزران و خزروان
خزران و خزروان
نام ولايات منسوبه بخزر است كه در نزديكى درياى مازندران كه آن را زراه اكفوده نام است و باعتبار