فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ٣٣٧

خرنپواز

يكى نامه فرمود نزديك سام * سراسر درود و نويد و خرام

و در معنى مهمانى در جهانكيرى اين بيت حكيم فردوسى را آورده

خرام آرو را مشكران را بخوان * يكى خلعت آراى بالاى خان

اغلب اين معانى بيكديكر قريب و نزديك مىباشند

خرامرود

نوعى از امرود بزرك بيمزه است

خراميدن

معروف و آن را خرامش نيز كويند چنان كه اديب صابر كفته ترا خرامش كبك است و كشّى طاوس

خرّان

بكسر خاء و راء مشدد و مخفف رام و مطيع را كويند سوزنى سمرقندى كفته

تندى و تيزى آغازى و خرّان نشوى * تند و توسن ببرند آخور و خرّان آرند

ناصر خسرو كفته

همواره بنات را نه‌بينى * بيچاره خرّان اين دو پيكر

خرّانبار

بمعنى جماعتى است كه در كارى اجتماع كنند شمس فخرى كفته

بمدح او و قصد دشمنانش * همى سازند انس و جان خرانبار

و در فرهنك هندو شاه آمده كه معنى خرانبار آنست كه جماعتى در جماع با شخصى جمع شوند حكيم لبيبى كفته

يكى مفاجر بىشرم ناخوشى كه ترا * هزار بار خرانبار پيش كرده عسس

و در نسخهء حليمى آنكه كسى را بجهة رسوائى بر خر سوار كرده بكردانند و همين بيت را شاهد مدعا كرده و در فرهنك جهانكيرى خرخشه و آشوب كفته ابن يمين فريومدى كفته

ابلق چرخ سزد مركب تو همچو مسيح * خرخرى لايق تو نيست خرانبار مخر

خربز

بخربزه معروف و مشهور است آن را خربوزه نيز كويند مولوى معنوى كفته

خامى سوى پاليز جان آمد كه تا خربز خورد * ديدى تو خود يا ديده كاندر جهان خربز خورد

و خربزه هندى هندوانه را كويند كه آن را به عربى بطيخ رقى و دابوغه خوانند و هندوانه رقى منسوب برقه شام است و ازينجا است كه بعضى اكراد و الوار هندوانه را عموما شامى كويند

خرپشته

نوعى از جوشن و جبه جامه كه خرپشته سازند و خراتكين نيز كويند هر چيز كه ميانش بلند و اطرافش پست باشد چون خيمه و طاق و مانند آن و تاج الدّين على صابر كفته در جوشن خرپشته از آن كشته نهانند حكيم فرّخى سيستانى كفته

با جهان‌كير سنان تو بجان ايمن نيست * پوست‌زان دارد چون جوشن خرپشته نهنك

حكيم منوچهرى كفته

آن روز كه او جوشن خرپشته بپوشد * از جوشن او موى تنش بيرون جو شد

حكيم سنائى بمعنى خيمه كفته

تا در مقام امنى خرپشته را فروزن * چون وقت كوچت آمد نائى دميد بايد

مولوى معنوى بمعنى صورت قبر آورده و كفته

بر سر خرپشته من بانك زن اى كشته من * زانكه من اندر چمنم صورت من در لحدى

شعر نظامى دلالت بر طاق و ايوان كند در صفت معراج

ز خر پشتهء آسمان دركذشت * زمين و زمان را ورق درنوشت

خربط و خربطه

بمعنى غار بزركست چه بط مرغابى و خر بمعنى بزركست يعنى خربط قاز و بت پارسى است و در پارسى طا نيامده و غلط است و خربت بمعنى ابله و احمق و مرد بزرك جثه كوچك عقل مولوى معنوى كفته

خربتى ناكاه از خر خانه * سر برون آورد چون طعّانه

ازين بيت معلوم شد كه خر خانه مدرسه است چون حكما در حيوانات خر و در طيور بت را بيهوش‌تر از ديكران يافتند مردم بىدانش را خربط خواندند و اعراب نيز معرب و استعمال كرده و مىكنند كويند يكى از عربى حال طالب علمى را پرسيد كه چه مىكند و در چه حال است كفت يخربط

خربله

بفتح اول و ثالث بمعنى چرخ و دولاب ظهير كويد

تا كه ماه دوستت و الا شد از چرخ بقا * نيست كريان در ديارت هيچ‌كس جز خربله

خربنده

بر وزن شرمنده كسى را كويند كه خر را بكرايه دهد و هم كسى را كويند كه خدمت خر كند امير خسرو دهلوى كفته

همى زد با خرى خربندهء لاف * كه پالانكر بهست از پرنيان باف

خر اندر كوچهء جان داد و جان برد * ولى خربنده زير بار خرمرد

و نوعى از بازى هم هست

خرنپواز

بر وزن دعوى ساز شب‌پرهء بزرك را كويند استاد عسجدى كفته

اكر كشم ز جفايت به نيمروز آهى * كه دود آتش دوزخ ورا سزد انباز

چنان شود كه ز بس تيركى به روى هوا * ز آشيانه بپرّد كجاست خرنپواز

و خربوز مخفف آنست سراج الدّين راجى كويد

او چو خورشيد عالم‌افروز است * خصم بىچشم و روى او خرپوز

حكيم سنائى در نكوهش اسب خود كفته

اسبى دارم كه نعره وارى * ره طى نكند هر يك شبان روز

كر بر اثرش پلنك باشد * بيرون نشود ز جا چو خربوز

كويا معروف ابن خربوذ مكى كه محدث و لغوى