فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ٣٢١

چنار

محو است ترا چمچم

و بمعنى سم اسب و استر و كاو و خر و ديكر حيوانات حكيم سوزنى كفته

تا تو چمچم كنى شكسته بوم * بسرت سنك همچو چمچم خر

و نوعى از پا افزار باشد كه از جامه كهنه بسازند و آن را كيوه كويند و كويند كيوكاه پياده‌روى بتوران آن را اختراع كرده شيخ سعدى كفته

خوش بود دلبستكى با دلبرى * ماه‌روئى مهربانى مهترى

چمچمى در پاى و مردانه لطيف * بر سرش خربندكانه ميزرى

تا چو بر روى اندر افتد سيمتن * زير آن كسترده باشد بسترى

حكيم نزارى كفته

اكر كيمخت بلغارى نباشد * كه در پوشم من و كركاو چمچم

كركاو نيز پا افزاريست معروف و مشهور

چمچمه

بر وزن همهمه آواز پاى را كويند كه وقت راه رفتن برآيد و آن را شلپوى نيز كويند فاخرى رازى كفته

در صف قران مجد چمچمهء مركبش * توده‌كش چشم تنك از نمك ذو المنن

كرد نعال و چمچمهء بادپويه كانش * خوش چون سماع و سرمه بسمع و بصر رسيد

و ماخذ آن چميدن است

چمش

مقلوب چشم است و مخفف آن حكيم فردوسى كفته

بكردار چشم كو زنان دو چمش * همه سحر و شوخى همه رنك و نمش

چمشاك و چمشك

به همان معنى پاافزار است كه مرقوم شد

چمشه

مقلوب چشمه است كه معروف است

چمك

با اول و ثانى مفتوح بمعنى قدرت و قوّت و بيشى و افزونى خواجه عميد كفته

پايكهء سخنورى يا قيم از قبول تو * خود ز ازل بعون نو دست مراست اين چمك

چمن

بمعنى نشستنكاه باغ و زمين سبز و مرغزار معروف است سعدى كفته

چمن امروز بهشت است تو درمىيابى * تا همه خلق بكويند كه حور العين است

چمن پيرا

بمعنى باغبان كه باغ را از شاخ زيادهء بيفايده و از خار و خاشاك پيرايش دهد وقتى كفته‌ام

حقيرم اى چمن پيرا مبين كر بىثمر بيدم * كه از جان سايه‌ام جوئى چو بر سر نافت خورشيدم

چمند

بجيم عربى اصح و بمعنى اسب و آدم جمام كندرفتار آمده

چموش

بر وزن خموش بمعنى اسب و استر لكد زن و توسن كه به عربى شموس كويند و مخفف چمشك كه پاىافزار باشد چنان كه در قسمت نامهء ميراث كفته‌اند

آن استر چموش لكدزن از آن من * وان كربهء مصاحب بابا از ان تو

چمى

بر وزن كمى بمعنى معنوى زيرا كه چم بمعنى معنى است كه ضدّ صورت است و چميان در دساتير بمعنى خاصان و با معنيان آمده

چميدن

بمعنى خراميدن است

چمين

بر وزن كمين محل كثافت و سركين است اعداش جعل سان بهر چمين

نمايش چهاردهم در جيم پارسى با نون

چناب

بر وزن طناب كليجهء خيمه و آن تخته باشد سوراخ دار كه ستون خيمه را بدان كذرانند رضى الدين نيشابورى كفته

جز در چناب تو نزنم خيمهء ثنا * كر چرخ در دهان كندم چوب چون چناب

چناچن

بر وزن تناتن در برهان كويد آواز و صداى پى در پى تير انداختن صاحب جهانكيرى نيز با شاهد آورده

چنار

بفتح اول درختى معروف و شعرا برك آن را به كف دست پنجه كشاده تشبيه كرده‌اند انورى كفته

چنار پنجه كشاد است و نى ميان بسته * دعاى دولت دستور صدر دينى را

مولوى كفته

هر دست و هر زبان كه در آن نيست نفع خلق * غير از زبان سوسن و دست چنار نيست

هم انورى كفته

در ابر اكر ز جود تو يك خاصيت نهند * دست تهى برون ندهد هركز از چنار

چنار به آتش كرفتن از خود مشهور شيخ عطار كفته

هلاك نفس خوى زشت نفس است * نكو زد اين مثل را هوشيارى

كفن بر تن تند هر كرم پيله * برآرد آتش از خود هر چنارى

و ديكر آلتى از آلات آتشبازى در سور و عيد را چنار كويند و آن را در زمين و زير خاك پنهان كنند و شب آتش زنند شعلهء بلند كشيده آتش‌افشانى كند در كلستان درم كفته‌ام

چنار ارسال خورد آيد بسوزد * چنار خوردكى آتش فروزد

چناران بيعدد و زهر چنارى * فروزان شعلهء ناروچه نارى

و چناران نام شهرى نيز هست بخراسان كه اكراد در آن حاكم و ساكن مىباشند و مثل چنار و كدو از ناصر خسرو معروفست

بشنيدهء كه زير چنارى كدو بنى * بر رست و بر دويد بر او بر بروز بيست

انورى هم كفته

بدخواه تو خود را ببزركى چو تو داند * ليكن مثل است اينكه چنارى و كدوئى

مثلى ديكر در مقام اظهار امر