فرهنگ انجمن آراى ناصرى ( فارسى ) — الصفحة ١٦٤

بركستان و بركستوان

تبرستان از آن پوشش كنند و آن را پشتك خوانند كمال غياث در منقبت كفته شعر

تو سبزپوش و روىسفيدى بسان خضر * از سندست عمامه وز استبرقت برك

مؤلف كويد اين پشمينه اكنون در ايران چنان تكميلى يافته كه ملوك و امراء از آن قبا و جبه كنند و با اوّل مفتوح بثانى زده به چند معنى آمده ساز و نوا را كويند اعم از آنكه نغمه و آهنك باشد مولوى كفته شعر

جمله مرغان برك كرده جيك‌جيك * با سليمان كشته افصح من اخيك

سعدى بمعنى سامان و سرانجام كفته شعر

خانه پر كندم و يك جو نفرستاده به پيش * برك مركت چو غم برك زمستانى نيست

مجد همكر كفته شعر

نه برك كه خيمهء زنم پهلويت * نه سيم كه خانهء خرم در كويت

من ديده و كوش را بدان مىخواهم * تا بشنوم آواز و به بينم رويت

كمال اسمعيل بمعنى قصد و عزيمت كفته شعر

دست از طلب مدار كرت برك آن رهست * كان را كه توشهء نه ز فقر است بينواست

حكيم سنائى كفته شعر

برك بىبركى ندارى لاف درويشى مزن * رخ چو عياران ميارا جان چو نامردان مكن

شيخ سعدى بمعنى برك درخت كفته شعر

برك درختان سبز در نظر هوشيار * هر ورقى دفتريست معرفت كردكار

اين بيت ثابت مىكند كه ورق معرب برك است

بركاشت

بر وزن برداشت بمعنى بركردانيد باشد كه ماضى بركردانيدن است عموما و بمعنى رو بركردانيدن باشد خصوصا ع عنان را به پيچد و بركاشت رو

برك بيد

معروفست و بمعنى نوعى از پيكان تير است كه بهيئات برك بيد سازند شيخ نظامى كفته شعر

بدى كر خود بدى ديو سپيدى * به پيش بيد بركش برك بيدى

هم او كفته شعر

كر آرى بخروارها درع و ترك * كجا باشدت برك يك بيد برك

امير خسرو دهلوى كفته

كشت رعنايان بود در زير بيد و پاى كل * بوستان شير مردان بيد برك و خنجر است

بركردن

بر وزن پروردن بمعنى حفظ كردن و بخاطر نكاه داشتن و كنايه از برافروختن آتش نيز آمده و چراغ بركرده يعنى افروخته حكيم نزارى كفته شعر

تا چند ز جان و تن * تن مىزن و جان مىكن

در خرمن هستى زن * اين آتش بركرده

حافظ شيرازى كفته شعر

ديكرباره زند آتشى مىزند * ندانم چراغ كه برميكند

يعنى روشن مىكند

برك ريزان

بودن آفتاب است در برج ميزان كه فصل پائيز و خزان باشد مولوى كفته شعر

شكايتها همى كردى كه بهمن برك ريز آمد * كنون برخيز و كلشن بين كه بهمن بركريز آمد

انورى نيز كفته شعر

برك ريزان به همه حال فرو بايد ريخت * بقدح آنچه ازو برك و نواى طرب است

شيخ نظامى كفته شعر

شرط است كه فصل برك‌ريزان * خونابه شود ز برك ريزان

بركست

بر وزن سرمست با اول مفتوح و كاف عجمى بمعنى معاذ اللّه و خدا نكند نوشته‌اند حكيم قطران كفته

بهمّت چون فلك عالى به صورت همچو مه رخشا * فلك چون او بود بركست و مه چون او بود حاشا

فردوسى كفته شعر

فرستاد پاسخ بشير وى باز * كه اى تاجور شاه كردن فراز

سخنها كه كفتى تو بركست باد * دل و جان آن بدكنش كست باد

رودكى كفته

كر چه نامردم است آن ناكس * نشود سير ازو دلم بركس

در فرهنكها و در برهان اين لغت را به همين طرز نوشته‌اند ظنّ فقير مؤلف چنان است كه تبديلى و تصحيفى در اين لغت شده چه شعر رودكى چنان كه نوشته‌اند

از فصاحت دور است نشود سير ازو دلم بركس * خالى از فتورى نيست اكر كفتى نكند ميل ازو دلم بركس

درست بودى معلوم مىشود كه بركست تبديل هركز بوده‌هاى هوز را با كمان كرده‌اند و تبديل سين و زاء در پارسى معمول و متداول است مانند اياس و اياز كه كذشت و هركست باضافهء تا نيز منافى هركز نيست چو بالش و بالشت هر دو بيك معنى است و هركز بمعنى معاذ اللّه و حاشا و ابدا صريح و صحيح است

بركستان و بركستوان

بفتح اول و ضمّ كاف عجمى پوششى بوده كه در روز جنك مىپوشيده‌اند و بر اسب نيز براى حفظ مىافكنده‌اند و آن جامهء بوده كه بجاى پنبه در آن پيله و ابريشم فرومايه كه كج و كژ كويند مىكذاشته و مىدوخته‌اند و آن را كچم و كجين نيز مىخوانده‌اند و كژ و غژ هر دو بمعنى ابريشم است و بر اين معنى آن را غژاغند و كژاغند خوانند فردوسى كفته بپوشيد بركستوان نبرد شرف شفروه در مرثيه كفته شعر

مريخ را از هيبت اين صعب واقعه * از دست و دوش خنجر و بركستوان فتاد

حكيم فرّخى كفته شعر

در مصاف دشمنان كو با كمان يورش كرفت * مرد در جوشن بلرزد پيل در بركستوان