مثنوى معنوى ( فارسى ) — الصفحة ٩٥٣

[ نقد مكتب سوفسطائيه ]

گونه گونه خوردنيها صد هزار * جمله يك چيز است اندر اعتبار

از يكى چون سير گشتى تو تمام * سرد شد اندر دلت پنجه طعام

در مجاعت پس تو احول ديده‌اى * كه يكى را صد هزاران ديده‌اى

[ در اسباب غرق نشو ، بل مسبب الاسباب را ببين ]

[ در اسباب غرق نشو ، بل مسبب الاسباب را ببين ]

گفته بوديم از سقام آن كنيز * و ز طبيبان و قصور فهم نيز

كان طبيبان همچو اسب بىعذار * غافل و بىبهره بودند از سوار

كامشان پر زخم از قرع لگام * سمشان مروح از تحويل گام

ناشده واقف كه نك بر پشت ما * رايض چستى است استادى نما

نيست سر گردانى ما زين لگام * جز ز تصريف سوار دوست كام

[ غلبهء تقدير حق بر تدبير بنده ]

[ غلبهء تقدير حق بر تدبير بنده ]

ما پى گل سوى بستانها شده * گل نموده آن و آن خارى بده

هيچشان اين نى كه گويند از خرد * بر گلوى ما كه مىكوبد لگد

آن طبيبان آن چنان بنده‌ى سبب * گشته‌اند از مكر يزدان محتجب

گر ببندى در صطبلى گاو نر * باز يا بى در مقام گاو خر

از خرى باشد تغافل خفته‌وار * كه نجويى تا كى است آن خفيه كار

خود نگفته كاين مبدل تا كى است * نيست پيدا او مگر افلاكى است

[ چند تمثيل در تبيين ابيات پيشين ]

[ چند تمثيل در تبيين ابيات پيشين ]

تير سوى راست پرانيده‌اى * سوى چپ رفته است تيرت ديده‌اى

سوى آهويى به صيدى تاختى * خويش را تو صيد خوكى ساختى

در پى سودى دويده بهر كبس * نارسيده سود افتاده به حبس

چاهها كنده براى ديگران * خويش را ديده فتاده اندر آن

در سبب چون بىمرادت كرد رب * پس چرا بد ظن نگردى در سبب

بس كسى از مكسبى خاقان شده * ديگرى ز آن مسكبه عريان شده

بس كس از عقد زنان قارون شده * بس كس از عقد زنان مديون شده

[ اينقدر به علل و اسباب ظاهرى اهميت مده ]

[ اينقدر به علل و اسباب ظاهرى اهميت مده ]

پس سبب گردان چو دم خر بود * تكيه بر وى كم كنى بهتر بود

ور سبب گيرى نگيرى هم دلير * كه بس آفتهاست پنهانش به زير

سر استثناست اين حزم و حذر * ز انكه خر را بز نمايد اين قدر

آن كه چشمش بست گر چه گر بز است * ز احولى اندر دو چشمش خر بز است

[ معنىِ مقلّب القلوب و الابصار ]

[ معنىِ مقلّب القلوب و الابصار ]

چون مقلب حق بود ابصار را * كه بگرداند دل و افكار را

چاه را تو خانه‌اى بينى لطيف * دام را تو دانه‌اى بينى ظريف

اين تسفسط نيست تقليب خداست * مىنمايد كه حقيقتها كجاست

[ نقد مكتب سوفسطائيه ]

[ نقد مكتب سوفسطائيه ]

آن كه انكار حقايق مىكند * جملگى او بر خيالى مىتند

او نمىگويد كه حسبان خيال * هم خيالى باشدت چشمى بمال