مثنوى معنوى ( فارسى ) — الصفحة ٩٣٣

[ جهان ، مظهر اسماء و صفات حق تعالى است ]

سايه‌اش گر چه پناه خلق بود * در نورديد آفتابش زود زود

راند او كشتى از اين ساحل پرير * گشته بود آن خواجه زين غم خانه سير

نعره‌اى زد مرد و بىهوش اوفتاد * گوييا او نيز در پى جان بداد

پس گلاب و آب بر رويش زدند * همرهان بر حالتش گريان شدند

تا به شب بىخويش بود و بعد از آن * نيم مرده باز گشت از غيب جان

با خبر شدن آن غريب از وفات آن محتسب و استغفار او از اعتماد بر مخلوق و تعويل بر عطاى مخلوق و ياد نعمتهاى حق كردنش و انابت به حق از جرم خود ، ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

با خبر شدن آن غريب از وفات آن محتسب و استغفار او از اعتماد بر مخلوق و تعويل بر عطاى مخلوق و ياد نعمتهاى حق كردنش و انابت به حق از جرم خود ، ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

چون به هوش آمد بگفت اى كردگار * مجرمم بودم به خلق اوميدوار

گر چه خواجه بس سخاوت كرده بود * هيچ آن كفو عطاى تو نبود

او كله بخشيد و تو سر پر خرد * او قبا بخشيد و تو بالا و قد

او زرم داد و تو دست زر شمار * او ستورم داد و تو عقل سوار

خواجه شمعم داد و تو چشم قرير * خواجه نقلم داد و تو طعمه پذير

او وظيفه داد و تو عمر و حيات * وعده‌اش زر وعده‌ى تو طيبات

او وثاقم داد و تو چرخ و زمين * در وثاقت او و صد چون او سمين

زر از آن تست زر او نافريد * نان از آن تست نانش از تو رسيد

آن سخا و رحم هم تو دادىاش * كز سخاوت مىفزودى شادىاش

من مر او را قبله‌ى خود ساختم * قبله ساز اصل را انداختم

ما كجا بوديم كآن ديان دين * عقل مىكاريد اندر آب و طين

چون همىكرد از عدم گردون پديد * وين بساط خاك را مىگستريد

ز اختران مىساخت او مصباحها * و ز طبايع قفل با مفتاحها

اى بسا بنيادها پنهان و فاش * مضمر اين سقف كرد و اين فراش

[ انسان ، نشان دهندهء اسماء و صفات الهى است ]

[ انسان ، نشان دهندهء اسماء و صفات الهى است ]

آدم اسطرلاب اوصاف علوست * وصف آدم مظهر آيات اوست

هر چه در وى مىنمايد عكس اوست * همچو عكس ماه اندر آب جوست

بر سطرلابش نقوش عنكبوت * بهر اوصاف ازل دارد ثبوت

تا ز چرخ غيب و ز خورشيد روح * عنكبوتش درس گويد از شروح

عنكبوت و اين سطرلاب رشاد * بىمنجم در كف عام اوفتاد

انبيا را داد حق تنجيم اين * غيب را چشمى ببايد غيب بين

[ خيال انديشى ، روح را تباه كند ]

[ خيال انديشى ، روح را تباه كند ]

در چه دنيا فتادند اين قرون * عكس خود را ديد هر يك چه درون

از برون دان آن چه در چاهت نمود * ور نه آن شيرى كه در چه شد فرود

برد خرگوشيش از ره كاى فلان * در تگ چاه است آن شير ژيان

در رو اندر چاه كين از وى بكش * چون از او غالبترى سر بركنش

آن مقلد سخره‌ى خرگوش شد * از خيال خويشتن پر جوش شد

او نگفت اين نقش داد آب نيست * اين بجز تقليب آن قلاب نيست

تو هم از دشمن چو كينى مىكشى * اى زبون شش غلط در هر ششى

آن عداوت اندر او عكس حق است * كز صفات قهر آن جا مشتق است

[ دشمنى تو با ديگران ، دشمنى با صفات خود توست ]

[ دشمنى تو با ديگران ، دشمنى با صفات خود توست ]

و آن گنه در وى ز جنس جرم تست * بايد آن خو را ز طبع خويش شست

خلق زشتت اندر او رويت نمود * كه ترا او صفحه‌ى آيينه بود

چون كه قبح خويش ديدى اى حسن * اندر آيينه بر آيينه مزن

مىزند بر آب استاره‌ى سنى * خاك تو بر عكس اختر مىزنى

كاين ستاره‌ى نحس در آب آمده‌ست * تا كند او سعد ما را زير دست

خاك استيلا بريزى بر سرش * چون كه پندارى ز شبهه اخترش

عكس پنهان گشت و اندر غيب راند * تو گمان بردى كه آن اختر نماند

آن ستاره‌ى نحس هست اندر سما * هم بدان سو بايدش كردن دوا

[ انعكاس صفات الهى در هستى ]

[ انعكاس صفات الهى در هستى ]

بلكه بايد دل سوى بىسوى بست * نحس اين سو عكس نحس بىسو است

داد داد حق شناس و بخششش * عكس آن داد است اندر پنج و شش

گر بود داد خسان افزون ز ريگ * تو بميرى و آن بماند مرده ريگ

[ از صورت جهان در گذر و به باطن آن وصل شو ]

[ از صورت جهان در گذر و به باطن آن وصل شو ]

عكس آخر چند پايد در نظر * اصل بينى پيشه كن اى كژ نگر

[ تفاوت بخشش خدا و خلق ]

[ تفاوت بخشش خدا و خلق ]

حق چو بخشش كرد بر اهل نياز * با عطا بخشيدشان عمر دراز

خالدين شد نعمت و منعم عليه * محيى الموتاست فاجتازوا إليه

داد حق با تو در آميزد چو جان * آن چنان كه آن تو باشى و تو آن

[ تمثيل براى ابيات پيشين ]

[ تمثيل براى ابيات پيشين ]

گر نماند اشتهاى نان و آب * بدهدت بىاين دو قوت مستطاب

فربهى گر رفت حق در لاغرى * فربهى پنهانت بخشد آن سرى

چون پرى را قوت از بو مىدهد * هر ملك را قوت جان او مىدهد

[ زندگى فقط جنبهء حيوانى ندارد ]

[ زندگى فقط جنبهء حيوانى ندارد ]

جان چه باشد كه تو سازى زو سند * حق به عشق خويش زنده‌ت مىكند

[ از خداوند ، حيات طيبه بخواه ]

[ از خداوند ، حيات طيبه بخواه ]

زو حيات عشق خواه و جان مخواه * تو از او آن رزق خواه و نان مخواه

[ جهان ، مظهر اسماء و صفات حق تعالى است ]

[ جهان ، مظهر اسماء و صفات حق تعالى است ]

خلق را چون آب دان صاف و زلال * اندر آن تابان صفات ذو الجلال

علمشان و عدلشان و لطفشان * چون ستاره‌ى چرخ در آب روان