مثنوى معنوى ( فارسى ) — الصفحة ٧٦٧

[ تمثيلى ديگر ]

چون كه آيد نوبت نفس و هوا * بيست مرده اختيار آيد ترا

چون برد يك حبه از تو يار سود * اختيار جنگ در جانت گشود

چون بيايد نوبت شكر نعم * اختيارت نيست وز سنگى تو كم

دوزخت را عذر اين باشد يقين * كاندر اين سوزش مرا معذور بين

كس بدين حجت چو معذورت نداشت * وز كف جلاد اين دورت نداشت

پس بدين داور جهان منظوم شد * حال آن عالم همت معلوم شد

حكايت هم در جواب جبرى و اثبات اختيار و صحت امر و نهى و بيان آن كه عذر جبرى در هيچ ملتى و در هيچ دينى مقبول نيست و موجب خلاص نيست از سزاى آن كار كه كرده است چنان كه خلاص نيافت ابليس جبرى بدان كه گفت بِما أَغْوَيْتَنِي

حكايت هم در جواب جبرى و اثبات اختيار و صحت امر و نهى و بيان آن كه عذر جبرى در هيچ ملتى و در هيچ دينى مقبول نيست و موجب خلاص نيست از سزاى آن كار كه كرده است چنان كه خلاص نيافت ابليس جبرى بدان كه گفت بِما أَغْوَيْتَنِي ، و القليل يدل على الكثير

[ حكايت در نقد مذهب جبريان ]

[ حكايت در نقد مذهب جبريان ]

آن يكى مىرفت بالاى درخت * مىفشاند آن ميوه را دزدانه سخت

صاحب باغ آمد و گفت اى دنى * از خدا شرميت كو چه مىكنى

گفت از باغ خدا بنده‌ى خدا * گر خورد خرما كه حق كردش عطا

عاميانه چه ملامت مىكنى * بخل بر خوان خداوند غنى

گفت اى ايبك بياور آن رسن * تا بگويم من جواب بو الحسن

پس ببستش سخت آن دم بر درخت * مىزد او بر پشت و ساقش چوب سخت

گفت آخر از خدا شرمى بدار * مىكشى اين بىگنه را زار زار

گفت از چوب خدا اين بنده‌اش * مىزند بر پشت ديگر بنده خوش

چوب حق و پشت و پهلو آن او * من غلام و آلت فرمان او

گفت توبه كردم از جبر اى عيار * اختيار است اختيار است اختيار

[ تحقيقى بكر در مبحث جبر و اختيار ]

[ تحقيقى بكر در مبحث جبر و اختيار ]

اختيارات اختيارش هست كرد * اختيارش چون سوارى زير گرد

اختيارش اختيار ما كند * امر شد بر اختيارى مستند

حاكمى بر صورت بىاختيار * هست هر مخلوق را در اقتدار

تا كشد بىاختيارى صيد را * تا برد بگرفته گوش او زيد را

ليك بىهيچ آلتى صنع صمد * اختيارش را كمند او كند

اختيارش زيد را قيدش كند * بىسگ و بىدام حق صيدش كند

[ تمثيل براى ابيات پيشين ]

[ تمثيل براى ابيات پيشين ]

آن دروگر حاكم چوبى بود * و آن مصور حاكم خوبى بود

[ تمثيلى ديگر ]

[ تمثيلى ديگر ]