مثنوى معنوى ( فارسى ) — الصفحة ٦١

[ عظمت انسان كامل ]

مرغ بىاندازه چون شد در قفص * گفت حق بر جان فسون خواند و قصص

بر عدمها كان ندارد چشم و گوش * چون فسون خواند همىآيد به جوش

از فسون او عدمها زود زود * خوش معلق مىزند سوى وجود

باز بر موجود افسونى چو خواند * زو دو اسبه در عدم موجود راند

گفت در گوش گل و خندانش كرد * گفت با سنگ و عقيق كانش كرد

گفت با جسم آيتى تا جان شد او * گفت با خورشيد تا رخشان شد او

باز در گوشش دمد نكته‌ى مخوف * در رخ خورشيد افتد صد كسوف

تا به گوش ابر آن گويا چه خواند * كاو چو مشك از ديده‌ى خود اشك راند

تا به گوش خاك حق چه خوانده است * كاو مراقب گشت و خامش مانده است

در تردد هر كه او آشفته است * حق به گوش او معما گفته است

تا كند محبوسش اندر دو گمان * آن كنم كاو گفت يا خود ضد آن

هم ز حق ترجيح يابد يك طرف * ز آن دو يك را بر گزيند ز آن كنف

گر نخواهى در تردد هوش جان * كم فشار اين پنبه اندر گوش جان

تا كنى فهم آن معماهاش را * تا كنى ادراك رمز و فاش را

پس محل وحى گردد گوش جان * وحى چه بود گفتنى از حس نهان

گوش جان و چشم جان جز اين حس است * گوش عقل و گوش ظن زين مفلس است

لفظ جبرم عشق را بىصبر كرد * و آن كه عاشق نيست حبس جبر كرد

اين معيت با حق است و جبر نيست * اين تجلى مه است اين ابر نيست

ور بود اين جبر جبر عامه نيست * جبر آن اماره‌ى خودكامه نيست

جبر را ايشان شناسند اى پسر * كه خدا بگشادشان در دل بصر

غيب و آينده بر ايشان گشت فاش * ذكر ماضى پيش ايشان گشت لاش

اختيار و جبر ايشان ديگر است * قطره‌ها اندر صدفها گوهر است

هست بيرون قطره‌ى خرد و بزرگ * در صدف آن در خرد است و سترگ

طبع ناف آهو است آن قوم را * از برون خون و درونشان مشكها

تو مگو كاين مايه بيرون خون بود * چون رود در ناف مشكى چون شود

تو مگو كاين مس برون بد محتقر * در دل اكسير چون گيرد گهر

اختيار و جبر در تو بد خيال * چون در ايشان رفت شد نور جلال

نان چو در سفره ست باشد آن جماد * در تن مردم شود او روح شاد

در دل سفره نگردد مستحيل * مستحيلش جان كند از سلسبيل

قوت جان است اين اى راست خوان * تا چه باشد قوت آن جان جان