مثنوى معنوى ( فارسى ) — الصفحة ٤٦٣

[ به ابتلاى حق تعالى تسليم بايد شد ]

جواب گفتن مهمان ايشان را و مثل آوردن به دفع‌كردن حارس كشت به بانگ دف از كشت شترى را كه كوس محمودى بر پشت او زدندى

جواب گفتن مهمان ايشان را و مثل آوردن به دفع‌كردن حارس كشت به بانگ دف از كشت شترى را كه كوس محمودى بر پشت او زدندى

[ عارف عاشق از سختىها نمىهراسد ]

گفت اى ياران از آن ديوان نىام * كه ز لا حولى ضعيف آيد پيم

[ تمثيل در بيان اينكه عارف عاشق از بلاهاى بزرگ و كوچك نمىهراسد ]

كودكى كاو حارس كشتى بدى * طبلكى در دفع مرغان مىزدى

تا رميدى مرغ ز آن طبلك ز كشت * كشت از مرغان بد بىخوف گشت

چون كه سلطان شاه محمود كريم * بر گذر زد آن طرف خيمه‌ى عظيم

با سپاهى همچو استاره‌ى اثير * انبه و پيروز و صفدر ملك گير

اشترى بد كاو بدى حمال كوس * بختيى بد پيش رو همچون خروس

بانگ كوس و طبل بر وى روز و شب * مىزدى اندر رجوع و در طلب

اندر آن مزرع در آمد آن شتر * كودك آن طبلك بزد در حفظ بر

عاقلى گفتش مزن طبلك كه او * پخته‌ى طبل است و با آتش است خو

پيش او چه بود تبوراك تو طفل * كه كشد او طبل سلطان بيست كفل

[ عاشق ، جوياى محنت و بلاست ]

عاشقم من كشته‌ى قربان لا * جان من نوبتگه طبل بلا

خود تبوراك است اين تهديدها * پيش آن چه ديده است اين ديدها

اى حريفان من از آنها نيستم * كز خيالاتى در اين ره بيستم

من چو اسماعيليانم بىحذر * بل چو اسماعيل آزادم ز سر

فارغم از طمطراق و از ريا * قل تعالوا گفت جانم را بيا

[ هر كس جُود ورزد به پاداش جُود عقيده دارد ]

گفت پيغمبر كه جاد في السلف * بالعطية من تيقن بالخلف

هر كه بيند مر عطا را صد عوض * زود در بازد عطا را زين غرض

جمله در بازار از آن گشتند بند * تا چو سود افتاد مال خود دهند

زر در انبانها نشسته منتظر * تا كه سود آيد به بذل آيد مصر

چون ببيند كاله‌اى در ربح بيش * سرد گردد عشقش از كالاى خويش

گرم ز آن مانده است با آن كاو نديد * كاله‌هاى خويش را ربح و مزيد

همچنين علم و هنرها و حرف * چون نديد افزون از آنها در شرف

[ جان انسان تا وقتى عزيزترين چيز است كه آدمى چيزى بهتر و برتر از آن نديده باشد ]

تا به از جان نيست جان باشد عزيز * چون به آمد نام جان شد چيز ليز

لعبت مرده بود جان طفل را * تا نگشت او در بزرگى طفل‌زا

اين تصور وين تخيل لعبت است * تا تو طفلى پس بدانت حاجت است

چون ز طفلى رست جان شد در وصال * فارغ از حس است و تصوير و خيال

[ اسرار ربّانى را فقط به اهلش بگو ]

نيست محرم تا بگويم بىنفاق * تن زدم و الله أعلم بالوفاق

[ مال و تن آدمى با آنكه ناپايدار است خداوند از كَرَمش همان چيزهاى ناپايدار را به بهايى گزاف مىخرد ]

مال و تن برفند ريزان فنا * حق خريدارش كه اللَّه اشترى

[ به مرتبهء يقين برس تا ظواهر زندگى دنيوى در نظرت بىاعتبار شود ]

برفها ز آن از ثمن اولىستت * كه تويى در شك يقينى نيستت

وين عجب ظن است در تو اى مهين * كه نمىپرد به بستان يقين

[ مراتب مختلف شناخت انسان : گمان ، علم ، يقين ، شهود ]

هر گمان تشنه‌ى يقين است اى پسر * مىزند اندر تزايد بال و پر

چون رسد در علم پس بر پا شود * مر يقين را علم او بويا شود

ز انكه هست اندر طريق مفتتن * علم كمتر از يقين و فوق ظن

علم جوياى يقين باشد بدان * و آن يقين جوياى ديد است و عيان

اندر ألهيكم بجو اين را كنون * از پس كَلَّا پس لَوْ تَعْلَمُونَ

مىكشد دانش به بينش اى عليم * گر يقين گشتى ببينندى جحيم

ديد زايد از يقين بىامتهال * آن چنانك از ظن ، مىزايد خيال

اندر ألهيكم بيان اين ببين * كه شود عِلْمَ الْيَقِينِ عَيْنَ الْيَقِينِ

از گمان و از يقين بالاترم * و ز ملامت بر نمىگردد سرم

[ هر كه از عشق حق چشد ، روشن‌بين شود ]

چون دهانم خورد از حلواى او * چشم روشن گشتم و بيناى او

پا نهم گستاخ چون خانه روم * پا نلرزانم نه كورانه روم

[ انسان كامل ، محلّ تجليات حضرت حق است ]

آن چه گل را گفت حق خندانش كرد * با دل من گفت و صد چندانش كرد

آن چه زد بر سرو و قدش راست كرد * و انچه از وى نرگس و نسرين بخورد

آن چه نى را كرد شيرين جان و دل * و انچه خاكى يافت زو نقش چگل

آن چه ابرو را چنان طرار ساخت * چهره را گلگونه و گلنار ساخت

مر زبان را داد صد افسون‌گرى * و انكه كان را داد زر جعفرى

چون در زرادخانه باز شد * غمزه‌هاى چشم تير انداز شد

بر دلم زد تير و سوداييم كرد * عاشق شكر و شكر خاييم كرد

عاشق آنم كه هر آن آن اوست * عقل و جان جاندار يك مرجان اوست

[ عاشق نمىلافد و از هيچ چيز نمىهراسد ]

من نلافم ور بلافم همچو آب * نيست در آتش كشىام اضطراب

چون بدزدم چون حفيظ مخزن اوست * چون نباشم سخت رو پشت من اوست

هر كه از خورشيد باشد پشت گرم * سخت رو باشد نه بيم او را نه شرم

همچو روى آفتاب بىحذر * گشت رويش خصم سوز و پرده در

هر پيمبر سخت رو بد در جهان * يك سواره كوفت بر جيش شهان

رو نگردانيد از ترس و غمى * يك تنه تنها بزد بر عالمى

سنگ باشد سخت رو و چشم شوخ * او نترسد از جهان پر كلوخ

كان كلوخ از خشت زن يك لخت شد * سنگ از صنع خدايى سخت شد

[ تمثيل براى ابيات پيشين ]

گوسفندان گر برونند از حساب * ز انبهيشان كى بترسد آن قصاب

كلكم راع نبى چون راعى است * خلق مانند رمه او ساعى است

از رمه چوپان نترسد در نبرد * ليكشان حافظ بود از گرم و سرد

[ كاملان نسبت به خلق مهربان‌اند ]

گر زند بانگى ز قهر او بر رمه * دان ز مهر است آن كه دارد بر همه

[ كاملان ، اندوه‌هاى دنيوى ندارند ]

هر زمان گويد به گوشم بخت نو * كه ترا غمگين كنم غمگين مشو

[ كاملان از چشم زخم حسودان در پناه خدا به سر برند ]

من ترا غمگين و گريان ز آن كنم * تا كت از چشم بدان پنهان كنم

تلخ گردانم ز غمها خوى تو * تا بگردد چشم بد از روى تو

[ انسان ، صيّاد وصال حضرت حق است ]

نه تو صيادى و جوياى منى * بنده و افكنده‌ى راى منى

حيله انديشى كه در من در رسى * در فراق و جستن من بىكسى

چاره مىجويد پى من درد تو * مىشنودم دوش آه سرد تو

[ وصال حق ، از درد حاصل شود ]

من توانم هم كه بىاين انتظار * ره دهم بنمايمت راه گذار

تا از اين گرداب دوران وارهى * بر سر گنج وصالم پا نهى

ليك شيرينى و لذات مقر * هست بر اندازه‌ى رنج سفر

آن گه از شهر و ز خويشان بر خورى * كز غريبى رنج و محنتها برى

تمثيل گريختن مومن و بىصبرى او در بلا به اضطراب و بىقرارى نخود و ديگر حوايج در جوش ديگ و بر دويدن تا بيرون جهند

[ تمثيل در بيان اينكه ابتلا براى كمال يافتن انسان ، امرى حتمى و ضرورى است ]

بنگر اندر نخودى در ديگ چون * مىجهد بالا چو شد ز آتش زبون

هر زمان نخود بر آيد وقت جوش * بر سر ديگ و بر آرد صد خروش

كه چرا آتش به من در مىزنى * چون خريدى چون نگونم مىكنى

مىزند كفليز كدبانو كه نى * خوش به جوش و برمجه ز آتش كنى

ز آن نجوشانم كه مكروه منى * بلكه تا گيرى تو ذوق و چاشنى

تا غذا گردى بياميزى به جان * بهر خوارى نيستت اين امتحان

آب مىخوردى به بستان سبز و تر * بهر اين آتش بده‌ست آن آب خور

[ رحمت حق تعالى بر غضب او پيشى دارد ]

رحمتش سابق بده‌ست از قهر ز آن * تا ز رحمت گردد اهل امتحان

رحمتش بر قهر از آن سابق شده‌ست * تا كه سرمايه‌ى وجود آيد به دست

[ انسان براى كمال يافتن بايد فديه بدهد ]

ز انكه بىلذت نرويد لحم و پوست * چون نرويد چه گدازد عشق دوست

ز آن تقاضا گر بيايد قهرها * تا كنى ايثار آن سرمايه را

باز لطف آيد براى عذر او * كه بكردى غسل و برجستى ز جو

[ ادامهء حكايت كدبانو و نخود ]

گويد اى نخود چريدى در بهار * رنج مهمان تو شد نيكوش دار

تا كه مهمان باز گردد شكر ساز * پيش شه گويد ز ايثار تو باز

[ هرگاه به كمال رسى ، عاشق منعم خواهى شد نه نعمت ]

تا به جاى نعمتت منعم رسد * جمله نعمتها برد بر تو حسد