مثنوى معنوى ( فارسى ) — الصفحة ١٩٧

[ تجسم اعمال و جزاى عمل ]

گشت پرهيز عرض جوهر به جهد * شد دهان تلخ از پرهيز شهد

از زراعت خاكها شد سنبله * داروى مو كرد مو را سلسله

آن نكاح زن عرض بد شد فنا * جوهر فرزند حاصل شد ز ما

جفت كردن اسب و اشتر را عرض * جوهر كره بزاييدن غرض

هست آن بستان نشاندن هم عرض * گشت جوهر كشت بستان نك غرض

هم عرض دان كيميا بردن به كار * جوهرى ز آن كيميا گر شد بيار

صيقلى كردن عرض باشد شها * زين عرض جوهر همىزايد صفا

پس مگو كه من عملها كرده‌ام * دخل آن اعراض را بنما مرم

اين صفت كردن عرض باشد خمش * سايه‌ى بز را پى قربان مكش

گفت شاها بىقنوط عقل نيست * گر تو فرمايى عرض را نقل نيست

پادشاها جز كه ياس بنده نيست * گر عرض كان رفت باز آينده نيست

گر نبودى مر عرض را نقل و حشر * فعل بودى باطل و اقوال فشر

اين عرضها نقل شد لونى دگر * حشر هر فانى بود كونى دگر

نقل هر چيزى بود هم لايقش * لايق گله بود هم سايقش

وقت محشر هر عرض را صورتى است * صورت هر يك عرض را نوبتى است

بنگر اندر خود نه تو بودى عرض * جنبش جفتى و جفتى با غرض

بنگر اندر خانه و كاشانه‌ها * در مهندس بود چون افسانه‌ها

آن فلان خانه كه ما ديديم خوش * بود موزون صفه و سقف و درش

از مهندس آن عرض و انديشه‌ها * آلت آورد و ستون از بيشه‌ها

چيست اصل و مايه‌ى هر پيشه‌اى * جز خيال و جز عرض و انديشه‌اى

جمله اجزاى جهان را بىغرض * درنگر حاصل نشد جز از عرض

اول فكر آخر آمد در عمل * به نيت عالم چنان دان در ازل

ميوه‌ها در فكر دل اول بود * در عمل ظاهر به آخر مىشود

چون عمل كردى شجر بنشاندى * اندر آخر حرف اول خواندى

گر چه شاخ و برگ و بيخش اول است * آن همه از بهر ميوه مرسل است

پس سرى كه مغز آن افلاك بود * اندر آخر خواجه‌ى لولاك بود

نقل اعراض است اين بحث و مقال * نقل اعراض است اين شير و شگال

جمله عالم خود عرض بودند تا * اندر اين معنى بيامد هَلْ أَتى

اين عرضها از چه زايد از صور * وين صور هم از چه زايد از فكر

اين جهان يك فكرت است از عقل كل * عقل چون شاه است و صورتها رسل