عقلگرايى در تفاسير قرن چهاردهم ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٨

روش بيان قرآن

در صورت دوم ، آيا حس معمولى بشر مبنا قرار گرفته ، يا حواس او كه با تجهيزات علمى جديد ، مسلح شده‌اند ؟

علامه در تفسير آيهء « وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ » « 1 » مىگويد :

اين آيهء شريفه به اختلاف منظرهاى ماه براى اهل زمين اشاره مىكند . . . پس آيهء شريفه از آيت قمر ، تنها احوالى را كه نسبت به مردم زمين به خود مىگيرد ، بيان كرده ، نه احوال خود قمر را و نه احوال آن را نسبت به خورشيد به تنهايى . « 2 »

و در جاى ديگر آورده :

و نيز از اين جا معلوم مىشود كه مراد از جملهء سابق هم كه فرمود : « وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ » « 3 » خلقى است كه مربوط و نافع به زندگى بشر است نه اصل خلقت آنها . « 4 »

علامه طباطبائى در توضيح اين كه چرا قرآن از اين منظر سخن مىگويد ، در تفسير آيهء دوازدهم سورهء فصلت « 5 » مىنويسد :

اين كه ماه و خورشيد را نور و چراغ هفت آسمان خوانده ، دليل نمىشود بر اين كه ماه و خورشيد در هفت آسمان ، نور و چراغند ، بلكه از آن جا كه روى سخن با ما بوده كه شب و روز از نور اين دو كره استفاده مىكنيم ، آن دو را نور و چراغ ناميده است . « 6 »

بر همين اساس نيز در تفسير آيهء « وَ الشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها . . . » « 7 » مىگويد :

و از اين جا است كه مىتوان گفت كه بعيد نيست مراد به « تجرى » . . . اشاره باشد به احوالى كه خورشيد نسبت به ما دارد و حس ما از ظاهر اين كره احساس مىكند . « 8 »

از اين سخنان مىتوان نتيجه گرفت كه علامه ، معارف قرآن را مبتنى بر ديد يك بشر با حواس غير مسلح مىداند . ايشان در مواردى نيز به اين امر اشاره كرده است :

( 1 ) . براى ماه منازلى معين كرديم تا ( دوباره ) برگردد ، مانند شاخهء خرماى خشك شده ، هلالى شود . سورهء يس ، آيهء 39 . ( 2 ) . الميزان ، ج 17 ، ص 90 . ( 3 ) . و از نشانه‌هاى او ، آفرينش آسمان‌ها و زمين است . ( 4 ) . الميزان ، ج 16 ، ص 170 . ( 5 ) . . . . وَ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ . . . ؛ و آسمان دنيا را با چراغ‌هايى آراستيم . . . . ( 6 ) . الميزان ، ج 17 ، ص 363 و 364 . ( 7 ) . و خورشيد تا قرارگاهش سير مىكند . سورهء يس ، آيهء 38 . ( 8 ) . الميزان ، ج 17 ، ص 90 .