عقلگرايى در تفاسير قرن چهاردهم ( فارسى ) — الصفحة ١٣٩
بهره‌گيرى از يافته‌هاى علم تجربى در تفسير قرآن
جز تفسير . » « 1 »
اما بايد گفت كه او به رغم همهء شيفتگىيى كه به علم و همهء علاقه‌اى كه به غور در مطالب آن دارد ، هيچ‌گاه پرداختن به اين امور و وسايط ، او را از خدا غافل نمىكند و جابه‌جا در ضمن بحث علمى يا در پايان آن ، مخاطب خود را دعوت مىكند تا به خدا توجه كند . « 2 »
پيش از آن كه نمونه‌هاى عينى از روش تفسيرى او ارائه دهيم لازم است انگيزه و هدف او را از تفسير مدنظر قرار دهيم تا روش تفسيرى او را بهتر درك كنيم .
همان‌گونه كه پيش از اين آورديم ، او علم را راه درمان بىبديل ذلت و حقارت مسلمانان و طريقهء صحيح شناخت خداوند مىداند و با ولعى وصف‌ناپذير مىكوشد تا تمام آن چه را مسلمانان به دانستن آن نيازمندند ، در حد توان و شناخت خود ، ارائه دهد .
او مىخواهد به تنهايى آن چه را كه مىبايست در طى چند قرن به دست مىآمد ، در مدت زمانى اندك ارائه دهد و راه پرفراز و نشيب رسيدن به علم را ميان‌بر بزند . براى او تفسير آيات بهانه‌اى بيش نيست . از اين رو به مناسبت كلمه يا آيه‌اى كه دربارهء طبيعت آمده ، به بيان مطالب علمى دربارهء آن مىپردازد .
به مناسبت آيهء « أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ . . . » « 3 »
صحبت از انواع گوناگون آب مىكند . « 4 » و در پى آيهء « أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ » « 5 » از توازن در خلقت گياهان سخن مىراند . « 6 » و در تفسير آيهء « وَ إِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ » « 7 » از كوه و انواع آن بحث مىكند . « 8 » در تفسير آيهء « وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ » « 9 » به عجايب زمين و گياهان و انواع درخت‌ها و
( 1 ) . محمد ابراهيم شريف ، اتجاهات التجديد فى تفسير القرآن فى مصر ، ص 709 . ( 2 ) . الجواهر ، ج 1 ، ص 89 ؛ ج 3 ، ص 8 . ( 3 ) . آيا نمىبينيد كه خداوند آبى را از آسمان فرو فرستاد و آن‌گاه آن را در چشمه‌هايى در زمين روان كرد . سورهء زمر ، آيهء 21 . ( 4 ) . الجواهر ، ج 18 ، ص 156 و 157 . ( 5 ) . در آن از هر چيزى ، به اندازه و سنجيده رويانديم . سورهء فجر ، آيهء 19 . ( 6 ) . الجواهر ، ج 8 ، ص 16 - 30 . ( 7 ) . ( آيا نمىنگريد ) به كوه‌ها كه چگونه بر پا شده‌اند . سورهء غاشيه ، آيهء 19 . ( 8 ) . الجواهر ، ج 25 ، ص 147 - 152 . ( 9 ) . و زمين را گسترانديم و لنگرهايى ( كوه‌ها ) در آن افكنديم و در آن از زوجى شادىآفرين رويانيديم . سورهء ق ، آيهء 7 .