رسائل فارسى ادهم خلخالى ( فارسى ) — الصفحة ٥٨٣

( اطوار هفتگانهء سير نفس انسانى )

و اين حالات نه ديدنى است و نه شنيدنى . غرض آنكه تا كسى از عالم ملك و ملكوت و ناسوت و جبروت و لاهوت به سير و سفر ، به تربيت كاملى ، با جذبهء لم‌يزلى آگاه نبود اين زبان را نتوان فهميد و از اين بيان سر بيرون نتواند برد .

چون نديدى شبى سليمان را * تو چه دانى زبان مرغان را

امّا چون از جام ارادت صاحب‌دلى كسى مى توجّه نوشد و از جان و دل در دوام ذكر بكوشد به علم اليقين بداند كه ، فغانى :

هرچه در كارگاه امكان است * پرتوى از جمال جانان است

و به عين اليقين ببيند كه ، خواجو :

كه جهان صورت است و معنى اوست * ور به معنى نظر كنى همه اوست

و كوردلان بىبصيرت چون اين سخن از وى بشنوند نيش تشنيع و تير انكارش زنند .

بلى نابيناى مادرزاد اگر انكار آفتاب كند معذور است ، بلكه تصديق وجود آن از وى بديع و دور است . « وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ » .

ندارد باورت اكمه ز الوان * اگر صد سال گويى نقل و برهان

سفيد و سرخ و زرد و سبز و كاهى * نباشد پيش او غير سياهى

و وى از روى لطف و مرحمت گويد :

گر ز من باورت نمىآيد * چشم بگشاى تا ببينى باز

كه جز او نيست در سراى وجود * به حقيقت كسى دگر موجود

و گشادن اين چشم دل موقوف است بدانكه از كحل الجواهر : « بى يسمع و بى يبصر » مرتبه‌اى بدان كشند ، و از داروى : « اتّقوا من فراسة المؤمن فإنّه ينظر بنور اللّه » ذرّه‌اى بدان ريزند . و ليكن مگر : « كور مادرزاد بدحال كجا بينا شود از كحل كحّال » از آن جهت بدين دواء احتياج است كه خداى را به غير وى نتواند شناخت و به جز به نور او او را چيزى نتواند يافت . پس :

ديده‌اى وام كن ز خالق خلق * تا ببينى به ديدهء خلّاق

كه همه اوست هرچه هست يقين * جان و جانان و دلبر و دل و دين

و بىآنكه بخار مى محبّت بر دماغ روح زند و كيفيّت مفرّح عشق در دل‌وجان جا