درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٧٨٨
مقالت جهارم از فنّ اوّل از جملهء بنجم كى در علم الهى است در كيفيت آنك عقل مصدر اجسام است
او متقدّم است « [ بر تشخّص ] » محوىّ معلول ، و وجود او ، و وجوب او بس عدم خلا :
اگر واجب باشد با وجوب « 1 »
او ملأ محوىّ همجنين باشد ، بسبب عدم تخالف ايشان در وجوب ، و امكان - كى مؤدّى باشذ بجواز انفكاك ، لكن محوىّ لابدّست كى ممكن باشذ با وجوب حاوى ، هذا خلف .
[ ( و اگر عدم ) ] خلا ممكن باشذ با وجوب او ، بس [ ( او ) ] ممكن باشذ در نفس خوذ ، و واجب باشذ به غير خود ، بس خلا ممتنع لذاته نبوده بل بسببى « 2 »
بوذه باشذ ، و بطلان آن بيان كرده شذ ، و از امتناع خلأ لذاته لازم آيذ كى محوىّ واجب باشذ لذاته ، نه ممكن ، و جون اين لازم باطل باشد ، آنك حاوى علّت موجدهء محوىّ باشذ هم باطل باشذ .
و ممكن است اختصار « 3 »
اين بآنك : حاوى ممكن [ ( نيست ) ] كى ايجاد محوىّ كند ، الّا كى او متشخّص باشذ و تشخّص او متصوّر نيست الّا كى محوىّ موجود باشد ، به جهت امتناع خلأ ، بس اگر ايجاد محوىّ كند محوىّ بر نفس خود متقدّم باشذ - تقدّمى بذات ، و آن محالست .
و اينك حاوى و محوىّ ممكناند ايجاب « 5 »
امكان خلأ نكند ، جون حاوى علّت محوىّ نباشذ ، جه امكان خلو مكان هر دو امكان خلأ ممتنع نيست ، جه خلا بارتفاع حاوى و محوىّ معا منفرض « 6 »
نشود ، بلك درين « ( كى ) » ما در آنيم به آن منفرض « 7 »
شود كى محيطى فرض كنند - كى او را حشو نباشذ ، تا « 8 »
ابعادى كى خلاست منفرض شوذ . و امّا عدم محض خلأ نيست ، جنانك از بيش رفت .
و امّا ثانى : ، و آن اينست كى محوىّ علّت حاوى باشذ بطلان « 9 »
آن باينست كى متصوّر نيست - كى شىء ايجاد جيزى كند كى اعظم باشذ ازو ، و اكمل ، و اين قول كى برهان به آن گفته شذ بر امتناع آنك احدى از حاوى
( 1 ) - با وجود - م .
( 2 ) - نسبتى - اصل .
( 3 ) - اصل بى : اختصار - ط : كه اختصار .
( 5 ) - بايجاب - ط - مب .
( 6 ) - متعرض - اصل - م .
( 7 ) - متعرض - اصل - م .
( 8 ) - يا - اصل .
( 9 ) - و بطلان - اصل .