درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٧٧٩
مقالت سيّم از فنّ اوّل از جملهء بنجم كى در علم الهى است در بيان استناد ما لا يتناهى از حركات و حوادث بعقل « 7 » ( 7 ) - بفعل - ط - مب .
بوذ كى ميان او - و ميان محرّك جسمانىّ واسطهء نباشذ ، جنانك زوذ باشذ كى بدانى خواه : آن محرّك نفس باشذ ، يا غير نفس ، و اعادت كلام كنيم در واسطه ، و اگر عرضى باشذ محلّ او عقل باشذ - لا غير ، و الّا برىء نبوذه باشذ از تعلّق بجسم . و اگر جوهرى باشذ - او عقل است ، جه ما بعقل نمىخواهيم ، الّا جوهرى كى او بأين مثابت باشذ .
و امّا بيان حقّيّت « 1 »
مقدّم ، به جهت آنك اگر نه « 2 »
وجود حركتى غير منقطعه بوذى ، هيج حادثى حادث نشدى ، - جه حادث را بعلّت دايم « 3 »
نيابند ، الّا آنك متوقّف شود ايجاب علّت او را بر حادثى ديگر ، و الّا وجود او در بعضى احوال دون البعض ، ترجيح من غير مرجّح بوذى ، ( بس ) لابدّ باشذ از توقّف او بر حادثى ، و آن حادث متوقّف شود بر حادثى ديگر - و هكذا الى غير النّهايه .
و اجتماع اين حوادث در وجود جايز نيست ، جه مستحيل است وجود امورى غير متناهى كى مترتّب باشند بطبع « 4 »
- و مع در وجود ، بس هر حادثى حادثى ديگر برو سابق باشذ لا الى اوّل ، و سابق نشايد كى علّت تامّهء « ( وجود ) » لاحق باشذ ، جه او موجود نيست در حال وجود سابق ، بس لابدّ علّت تامّهء وجود لاحق مركّب باشد از موجودى دايم الوجود - و از سبق حادثى ديگر - آنگاه حادث جون حاصل شذ - ( « و » ) او را علّت ثباتى « [ باشد ] » نسبت « 5 »
حادث به آن علّت دايم نباشذ - و الّا دايم بوذى لكن حادث است . بس نسبت را علّت حدوث - و ثبات باشذ ، آنگاه كلام عايد شود به نسبت نسبت « 6 »
، در نسبت آن بعلّت ثبات ، و متسلسل شود علل « 7 »
ثابته الى غير النّهايه ، بس لابدّ باشذ از وجود جيزى كى ثبات او بر سبيل تغيّر و حدوث بوذ - بمعنى آنك « 8 »
ماهيّت او نفس
( 1 ) - حقيقت - م - مب .
( 2 ) - اگر نيز - م .
( 3 ) - دايمه - م - ط در اكثر مواضع .
( 4 ) - مطيع - مب .
( 5 ) - سبب - اصل - بسبب - م .
( 6 ) - نه نسبت نسبت - اصل .
( 7 ) - علت - م .
( 8 ) - آنكه كه - ط .