درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٧٠٤
مقالت دوم از فنّ دوّم از جملهء سيّم كى در علم طبيعى است در قوى نباتى كى از نفس ظاهر مىشود و شك نمىكنيم كى انسان و حيوان اعجم و نبات در آن مشتركاند
متشابه باشد ، اثر نباشد الّا واحد متشابه . و اگر نطفه متشابه نباشد با آنك سيّال ، و رطب ، و رقيق است ، لازم آيد كى متحفظ « 1 »
نشوذ در آن ترتيب اجزا ، و نه نسبت بعضى با بعضى ، - پس بايستى كى باقى نماندى ترتيب اعضا و وضع آن ، بر نسبت واحده در اكثر ، و اين جنين نيست .
بعد از آن لابدّست در نموّ از ورود مادّه ، و حدوث فرجى در مورود عليه .
و حركات وارد به جهت واحده نيست ، بل كى بجهات مختلف است بحسب اعضا ، و آن حركت در هر عضوى با صواب « 2 »
است در طول ، و عرض ، و عمق . پس اين حركات از آنها نيست كى صحيح باشد صدور ايشان از قوّتى واحده - متشابه الحال .
و همجنين است حال در تغذيه « 3 »
نزد سدّ ما يتحلّل - و الصاق غذا ، بأجزاء مختلف ، و بدون ادراك صحيح نشود اين تحريكات مختلف - و الصاقات . و ما ميدانيم قطعا كى اين ادراك نفس انسانى را نيست ، جه افعال اين قوى دائم است در بدن ، - و نفس غافل از آن . و حدس مىكنيم حدسى موجب يقين كى حيوانات عجم « 4 »
نيز ادراك افعال اين قوى در ابدان خويش نمىكنند « 5 »
، - پس آن ادراك موجودى ديگرست معتنى بأين انواع در عالم ما . و تتمّهء بحث درين زوذ باشد كى بيايد در موضعى [ كه ] اليق باشد به آن .
( 1 ) - منحفظ - ط - م .
( 2 ) - باصوات - م .
( 3 ) - تعديه - اصل - تعذيه - ط .
( 4 ) - صوامات عجم - اصل - حيوانات عجم را - ط .
( 5 ) - نمىكند - اصل .