درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٦٥٧
مقالت جهارم از فن اوّل از جملهء سيم كى در علم طبيعى است در كايناتى كى حدوث ايشان از عناصر نه بتركيب است
بر آنك ايشان سبباند تجربه است ، و حدس . و گاه باشد كى ما امثال آن را بمشاهده مىيابيم ، جنانك مىبينيم در حمّام از تصاعد ابخره و انعقاد آن ، و تقاطر آن ، و آنج مىبينى از تكاثف آنج از انفاس برون مىآيذ در برد شديد ، جون ثلج و جون رؤيت الوان قوس « 1 »
قزح در پارهء كاغذ ، يا آنج جارى مجرى آن باشد كى بر آبى استاده نهاذه باشند ، و آفتاب نزديك احد الأفقين باشد ، و غير اين از احوال مرايا ، و آنج در آن بينند از صور ، و الوان ، و اين همه و امثال آن از تجارب تحقيق آن ميكنند كى آنها اسباباند و تحقّق اين به آن تمام شود كى منضمّ شوذ به آن قرائن و احوالى « كه » موجب حدسى باشند كى مفيد يقين باشد . و اين مختلف شوذ بحسب اختلاف احوال ناس - جه يقين « 2 »
به آن بعضى را حاصل مىشوذ دون بعضى ، و آنج ياذ كردهاند از اسباب اين امور - كى حادث نمىشوند « ب » تركيب ، مانع نيست كى ايشان را اسبابى غير آن باشد ، جه جايزست كى واحد بنوع را علل متعدّده باشد . و جايز باشد كى حدوث آن نوع از بعضى از آن اكثرى باشد ، و از بعضى از آن اقلّى . ( و ) گاه باشد كى در جملهء آنج ياذ كرده شد از اسباب جيزى باشد كى او صالح سببيّت باشد فقط - و اگر جه سبب نباشد در واقع .
و واجب است كى بدانى كى از اسباب مذكوره مر اين اشياء را بعضى آن است كى حدس حكم مىكند بآنك تامّ نيست در سببيّت ، بل كى محتاج باشد بانضمام قوّتى روحانى به آن - كى اگر نه آن قوّت بوذى ، آن اسباب كافى نبودندى در ايجاب آنج اسباب اواند ، جه از رياح و زوابع بعضى جنان است كى قلع عظام از اشجار مىكنند ، و اختطاف مراكب از بحار ، و از صواعق بعضى جنان است كى تا قعر دريا فرو ميروذ ، و احراق « 3 »
مىكند آن جيز را كى بر آن ( مى ) گذرد ، از حيواناتى كى در دريا باشند و بسيار باشد كى بر كوهى افتد ، و آن را خرد مرد كند ، و گاه باشد كى
( 1 ) - خويش - اصل .
( 2 ) - نفس - اصل .
( 3 ) - و احراف - اصل .