درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٦٢٨
مقالت اوّل در مقوّمات ( جسم ) طبيعى و احكام عام آن نه احكام خاص بهر جسمى
باقى ماند ببقاء ذات او ، و بيان كرده شد كى جنين نيست .
و هيولى ديگر خالى نمىشوذ از صورى « 1 »
ديگر كى اجسام به آن انواع مختلف مىشو [ ن ] د جون صورت ارضى ، و هوائى ، و فلكى ، جه اجسام مختلفاند در لوازم - از آن جهت كى ايشان يا قابل انفكاك ، و التيام ، و تشكّل باشند به سهولت ، جون اجسام رطبه ، يا بعسر جون يابسه ، يا قابل اينها نباشند جون محدّد جهات جنانك بذين زوذى بدانى ، و اختلاف در لوازم مقتضى اختلاف باشد در ملزومات . پس مقتضى اين امور جرميّت متشاركه « 2 »
در جميع اجسام نباشد ، جه اگر اقتضاء جيزى ازينها كردى « 3 »
هر جسمى جنان بوذى و جنين نيست . و نه هيولى نيز ، جه او قابل آن است ، و قابل فاعل مقبول نباشذ ، پس اين امور را علّتى بايد غير اين هر دو . و آن علّت اگر مقارن اجسام نباشد نسبت او با جميع اجسامى كى قابل باشند ازو متساوى باشد ، پس تخصيص بعضى از آن بصفتى معيّن ، دون بعضى بىاستحقاق آن بعض او را تخصيص باشد بىمخصّصى ، و اين محال است . آنگاه « 4 »
فاعل افادت استعداد قبول ، و عدم قبول نمىكند ، الّا بافادت جيزى كى مقتضى ايشان است ، جه استعداد قبول - و لا قبول مستعد را بذات خوذ است ، نه بجعل جاعلى . و اگر آن علّت مقارن اجسام باشد ، آن صورت نوعى مذكور باشد . و از آن جهت واجب شد تعلّق او بهيولى - كى واجب است تعلق او بامور انفعالى . و هم جنين است حال در آنك هيولى لابد باشد او را از استحقاق مكانى خاصّ ، يا وضعى خاص .
و بوذن جسم بر وجهى كى مستحق اينى « 5 »
يا كيفى يا غير ايشان است غير حصول او باشد در آن اين ، و بر آن كيف ، و ازين است كى كونه على تلك الصّفة ازو زائل مىشوذ ، و استحقاقه لأن يكون علي تلك الصّفة
( 1 ) - صورتى - ط .
( 2 ) - مشتركه - م - مشترك - ط .
( 3 ) - نه كردى - اصل .
( 4 ) - اما - ط .
( 5 ) - اين - ط .