درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٥٨٣
مقالت هفتم از فنّ دوّم از جملهء دوّم كى در فلسفهء اولى است ( در حركت )
دائم ماندى بدوام علّت او و جزوى كى بعد ازوست نيافتندى ، بس حركت حركت نبوذى ، هذا خلف .
و هرگاه كى جسم با جميع ملايمات خويش باشد حركت نكند ، جه حركت به جهت طلب ملايم است ، و آنج ملايم نباشد وجود او بر عدم او راجح نشوذ به نسبت با اقتضاء ماهيّت جسمى ، بس طبعا حركت نكند بسوى او ، بس مقتضى حركت طبيعت جسم من حيث هى تلك الطبيعه نباشد « 1 »
و جگونه باشد و طبيعت ثابت است ، و حركت ثابت نيست و حركتى كى او را طبيعى ميگويند بناء آن بر مفارقتى غير طبيعى باشد ، بس طبيعت موجب حركت باشد به شرطى زايد ، و آن شرط حالتى باشد جسم را غير طبيعى ، بس علت حركتى را كى آن را طبيعى ميخوانند دو جزو بود :
يكى ثابت و آن طبيعت است ، و ديگر غير ثابت و آن وصول است بحيثيّات ، و أينيّات غير ملائم - بر سبيل تبدّل ، و تجدّد ، « 2 »
و اگر جه مسافت در نفس خوذ موصول است ، و حركت طبيعى مبنى « 3 »
بر قسرى .
و حركت از مجرد قوّت شعورى صادر نشود ، و الّا متخلّف « 4 »
نشذى از آن ، بل لابد باشد از مرجّحى كى ترجيح جانب حركت كند بر جانب سكون تا تحريك از آن صادر شوذ ، و آن ارادت است ، و دواعى مختلف .
و آن جيز كى محرّك جسم جسم را بتوسّط آن تحريك كند ميل خوانند ، و وجه افتقار به او در آنج حركت درو مىيابند آن است : كى حركت خالى نباشد از « 5 »
حدّى از سرعت - و بطوء و ايشان قابل شدّت و ضعفاند ، و محرّك واحد جسم را از آن روى كى واحدست جون طبيعت واحده قابل ايشان نباشد ، بس صدور حركتى معيّنه ازو اولى نباشد الّا
( 1 ) - من حيث هى تلك اين طبيعت نباشد . اصل .
( 2 ) - و تجرد - م .
( 3 ) - منتهى ط .
( 4 ) - مختلف - اصل .
( 5 ) - در - اصل .