درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٥٧١
مقالت پنجم از فن دوّم از جمله دوّم كى در فلسفه اولى است در انواع كيف كى ايشان را بحس ظاهر در نتوان يافت
ظاهر شد كى معدّ غمّ يا قلّت روح باشد جنانك در ناقهان و منهوكان بامراض ، و مشايخ ، يا غلظ روح جنانك سوداويان را باشد . ( و ) امّا سبب فاعلى آن اصل در آن تخيّل كمال است ، و كمال راجع است بعلم ، و قدرت ، و مندرج شوذ دريشان احساس بمحسوسات ملائم ، و تمكّن از تحصيل مراد : و استيلا بر غير ، و خروج از مؤلم ، و تذكّر لذّات ، و ازينجا بدانند سبب فاعلى غم را .
و دو امر تابع فرح باشند . يكى : تقوّى طبيعت ، و تابع آن شود اعتدال مزاج روح ، و حفظ آن از تحلّل ، و كثرت تولّد بدل متحلّل ، - و همجنين تابع او شوذ تخلخل روح ، و مستعد شوذ انبساط را - بسبب لطف قوام آن . و دوّم انجذاب غذا به او بسبب « 1 »
حركت او بانبساط - به غير جهت غذا . و غمّ تابع آن باشد اضداد آنك گفتيم . و غضب مصاحب او باشد حركت روح ( به داخل ) بخارج دفعة . و فزع مصاحب او باشد حركت روح به داخل هم دفعة . و حزن مندفع شوذ با آن روح به داخل بتدريج ، و هم مندفع شوذ با او به دو جهت در يك وقت سبب آنك با او غضبى و حزنى باشد . و خجل اول به آن روح منقبض شوذ به باطن ، آنگاه بر دل صاحبش بگذرد كى در آنك از آن خجل شد جندان ضررى نيست دوم [ بار ] منبسط شوذ . و آنج ياذ كرده شد از احوال روح - كى متعلق است به اين امور از طريق تجربه ، و حدس ، شناختهاند « 2 »
و حقد را در تحقق او اعتبار غضبى ثابت كنند ، و الّا متقرّر « 3 »
نشوذ صورت موذى « 4 »
در خيال ، - و نفس مشتاق نشوذ بانتقام . و اعتبار آنك انتقام در غايت سهولت نباشد ، و الّا همجنان باشد كى حاصل ، بس شوق به تحصيل آن مستند نشوذ ، و ازينست كى حقد با ضعفاء نمىماند . و نه در غايت صعوبت ، و الّا جون متعذّرى باشد ، و نفس به آن مشتاق نشوذ ، و ازينست كى حقد [ با ] ملوك نمىماند . و اقتصار كنيم برين قدر از كلام در كيفيّات « 5 »
( 1 ) - سبب - م .
( 2 ) - بشناختهاند - م .
( 3 ) - مقترن - اصل .
( 4 ) - مفردى - م . مردى - ط .
( 5 ) - و كيفيات - اصل .