درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٤٩٧

مقالت سيم از فن اول از جملهء دوم كى در فلسفهء اولى است در وحدت و كثرت و لواحق ايشان

و همين سخن عائد گردذ ، بس مجتمع شود صفاتى مترتب كى معا موجود باشد ، و اين جنانك زوذ باشد كى بدانى محال است .

و جون وحدت ذهنى باشد كثرت نيز نباشد « 1 »

الا ذهنى فحسب ، جه كثرت حاصل نمىشوذ الا از وحدت . و ديگر جون اربعيّت مثلا عرضى باشد موجود ، قائم به انسان ، يا در هر يكى از اشخاص اربعيت تام باشد ، و جنين نيست ، يا در هر يكى جيزى از اربعيت باشد و نيست الا وحدت ، يا در هر يكى ازيشان نه اربعيت [ باشد ] و نه جيزى از آن ، بس مجموع اربعيت على التقديرين او را محلى نباشد جز عقل ، و ظاهر است كى عقل جون جمع كند واحدى را در شرق ، با واحدى در غرب ، ملاحظهء اثنينيّت بكند . و جون جماعتى كثير را بيند فراگيرد ازيشان سه ، و جهار ، و بنج بحسب آنك نظر به او افتد ، و درو ، به اجتماع ، و فراگيرد ديگر بار عشره عشرات و مائة مئات و مانند اين . و هرگاه كى واحد را بر كثيرين حمل كند جهت وحدت او غير جهت كثرت او باشد بس آن وحدت يا مقوم آن كثرت باشد ، يا نباشد . - اگر نباشد يا از عوارض او باشد ، يا نباشد . -

آنج [ از ] عوارض او نباشد جنانك گويند حال نفس نسبت با بدن جون حال ملك باشد ( ب ) نسبت با مدينه .

و آنج از عوارض او باشد يا محمولات يك موضوع واحد شخصى باشد جنانك گويند انسان كاتب است در آنك زيد است ، يا نوعى جنانك گويند كاتب ضاحك است در آنك انسان است ، يا موضوعات يك محمول جنانك گويند ثلج قطن است در آنك ابيض است .

و اگر مقوم كثرت باشد « 2 »

اگر در جواب ما هو گويند اگر مختلف باشند در جيزى از ذاتيات واحد بالجنس « 3 »

باشد ، و الا واحد بالنوع ، - و

( 1 ) - باشد - م .

( 2 ) - باشد در اصل مكرر است .

( 3 ) - واحد با مجنس - اصل . - واحد يا بجنس - م .