درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٤٩١
مقالت دوّم از فن اول از جملهء دوم كى در فلسفهء اولى است در ماهيت و تشخص آن و آنج بان منقسم شوذ
كلى به دو جيز حاصل شود : بمثاليت « 1 »
ادراكى ، و مطابقت كثرت . و اما امر خارجى ذات او مثال « 2 »
جيزى ديگر نيست ، و از شرط مثال شيء ، نيست كى مطابق او باشد از جميع وجوه .
و بعضى از كلى متقدم باشد بر جزويات او كى واقع باشند در اعيان ، جنانك ما تصور كنيم صورتى ، - آنگاه ايجاد كنيم در خارج صورى بر « 3 »
مثال آن ، و آن را ما قبل الكثرة خوانند .
و بعضى متأخر از آن ، جون صورت مستفادهء از جزئيات خارجى و آن را ما بعد الكثرة خوانند ، - جه تو جون زيد را ببينى حاصل شود ازو « 4 »
در ذهن معنى صورت انسانى ، مبرّا از لواحق ، و جون ببينى بعد از آن خالد را ، و صورت باقى باشد در ذهن تو ، ازو صورتى ديگر واقع نشوذ « 5 »
، و مثال آن قابل رسمى باشد جون موم بارهء مثلا ، از طوابعى جسمانى ، متماثل ، جون انگشتريها كى بر يك شكل ساخته باشند ، - كى قبول كند رسمى از اول ، - جه آن رسم بورود امثال او بر [ و ] مختلف نشود .
و طبيعت كلى در اعيان متكثر نشود الا بمميزى . مثلا درست نباشد كى دو سواد باشد - الّا بسبب دو جسم ، كى متكثر شذه باشند بسبب ايشان ، يا بسبب دو حالت ، . - جه اگر كونه سوادا اقتضاء كثرت كردى ، - هر يك از ايشان آن اقتضا كردى كى طبيعت سواد اقتضا كردى و جون هر يكى از آن دو سواد مثل آن « 6 »
ديگر باشد ، و مخالف او نباشد در هيج جيز البته ، بس او او باشد . و ديگر اگر كونه سوادا اقتضاء آن كردى كى اين سواد بوذى و از شرط كونه سوادا آن بوذى كى اين سواد بوذى ، - لازم آمذى كى غير او سواد نبوذى ، - بس كثرت سواد
( 1 ) - شد بمثالىست - اصل .
( 2 ) - او مثالى - اصل .
( 3 ) - صورتى بر - م .
( 4 ) - شود ازو در اصل مكرر است .
( 5 ) - واقع شود - م .
( 6 ) - مثلا آن - اصل .