درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٤٣٥

تعليم سيم در قياس استثنائى

و سالبه كلى متصله منتج نباشذ . الّا بواسطهء ردّ او بموجبه . و جزئى موجبه را شرط انتاج آن است كى استثناء وضعى و رفعى دائم باشذ ، و بر كلّ احوال - و تقادير ، - جه احتمال دارذ - كى حال استثناء غير حال لزوم باشذ ، بس ازو هيج لازم نيايذ و جزئىّ سالبه منتج باشذ بأين شرط ، جون ردّ او كنند با موجبه « 1 »

. و امّا متصلهء موجبهء اتفاقى استثناء عين مقدم او مفيد علمى نيست « 2 »

، و رفع تالى او صادق نيست .

و امّا دوّم موجبهء كلّى :

اگر حقيقى باشذ استثناء عين هر جزو « 3 »

كى اتّفاق افتذ منتج نقيض ما سواى او باشذ ، و استثناء نقيض هر جزو كى اتّفاق افتد منتج عين باقى :

خواه يكى باشذ و خواه بيشتر ، مثاله : هذا العدد : امّا تامّ - او ناقص - او زائد ، - لكنه تامّ ، فليس بناقص - و لا زايد - او ليس بتامّ ، فهو امّا زائد او ناقص - و اگر استثناء اكثر از جزو واحد كنند نقيض آن ديگر بماند يا عين او .

و اگر مانعة الخلوّ باشذ بمعنى اعمّ استثناء نقيض بعضى اجزا منتج عين باقى باشذ ، و استثناء عين بعضى منتج هيج جيز نباشذ ، جنانك :

امّا ان يكون زيد فى الماء - او لا يغرق ، لكنه - ليس فى الماء ، فهو لا يغرق او لكنه غرق فهو فى « 4 »

الماء . - از براى آنك جون متحقق شذ - كى لابدست از صدق احد الجزئين - پس جون انتفاء يكى بدانند صدق آن ديگر متحقق شود ، و الّا بر كذب جمع شذه « 5 »

باشند . و اگر مانعة الخلوّ بمعنى اخص باشذ از استثناء عين احدى « 6 »

از اجزا ثبوت آن ديگر متحقق شود و اگر جه مفيد نباشد ، جه آن معلومست بيش از تأليف قياس .

و اگر مانعة الجمع باشذ بمعنى اعمّ منتج نباشذ درو جز استثناء عين مر نقيض باقى را « 7 »

فقطّ . - جنانك امّا ان يكون هذا حيوانا او شجرا

( 1 ) - بموجبه - م .

( 2 ) - مفسد علتى - م .

( 3 ) - هر دو جزو - اصل .

( 4 ) - فهو من - اصل .

( 5 ) - نشده - م .

( 6 ) - احد الجزئين - ط - ه .

( 7 ) - هر نقيض تالى را - م . -