درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٤٢٨
تعليم اول در قياس اقترانىّ كى مركب باشذ از دو حملىّ و آن را قياس بسيط خوانند و مركب از دو متصله و غير قياس مركّب
ازين شكل - منتج بعض ج ا - كى مطلوب است .
و ظاهر شذ كى اين شكل جز « 1 »
جزوىّ نتيجه نمىدهذ ، و جهت نتيجه همجون جهت نتيجه باشذ - در شكل - اوّل اگر كبرى غير مشروطتين و عرفيتين باشذ ، و الا جهت نتيجه - جون جهت عكس صغرى باشذ - محذوفا عنه للّادوام با بساطت كبرى - و مضموما اليه الّا دوام با تركيب « 2 »
آن [ ( و ) ] اما شكل جهارم شرط آن بحسب كميت مقدّمات - و كيفيت - آن بنج امرست .
يكى - آنك : هر دو مقدّمه سالبه نباشند « 3 »
كى موجبهء لازم ايشان نباشذ .
دوم - آنك : هر دو جزوىّ نباشند . سيم - آنك ؛ صغرى سالبهء بسيطه - و كبرى جزوىّ نباشذ . و اين هر سه شرط عامّست تمامت اشكال را . جهارم - آنك :
هر دو مقدّمه جون موجبه باشند صغرى جزوىّ نباشذ . و بنجم - آنك سالبهء جزوىّ كى مستعمل « 4 »
باشذ « [ غير منعكس نباشد ] » و اين دو شرط خاصاند به اين شكل .
اما دلائل اشتراط آن سه امر « 5 »
اوّل از مباحث اشكال معلوم شذه باشذ ، و اما دليل اشتراط اين دو امر آنست كى :
اگر هر دو مقدمه موجبه باشذ و صغرى جزوى يا سالبه مستعمله در آن غير منعكس باشذ ، قياس صادق شود با ايجاب نتيجه يك بار و با سلب آن ديگر بار ، بس منتج هيج يك ازيشان نباشد .
اما اوّل و او آنست كى صغراى « 6 »
موجبتين جزوىّ باشذ - اما ايجاب نتيجه - جنانك : بعض الحيوان ناطق - و كل انسان حيوان ، و حق كل انسان ناطق است . و اما سلب آن جنانك : بعض الحيوان ناطق و كلّ فرس حيوان .
و حق اينست كى : لا شيء من الناطق بفرس .
( 1 ) - چه - م .
( 2 ) - تركب - م .
( 3 ) - هر سه مقدمه سالبه د باشند - م
( 4 ) - مشتمل - ط .
( 5 ) - سه امر است - اصل .
( 6 ) - صغرى - م - ط .