درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٤٢٤
تعليم اول در قياس اقترانىّ كى مركب باشذ از دو حملىّ و آن را قياس بسيط خوانند و مركب از دو متصله و غير قياس مركّب
فلا شىء من د ا . و اين را « 1 »
كبرى مقدمه جزوىّ سازيم - كى هم از فرض لازم آمذه ، و هو بعض ج د - تا نتيجه دهذ از شكل اوّل كى بعض ج ليس هو ا - كى مطلوب است ، و در رابع گوئيم لا شىء من د ب - و كلّ ا ب ، فلا شىء من د ا . و ضمّ كنيم با بعض ج د تا نتيجه دهذ - كى ليس بعض ج هو ، ا . و هو المطلوب . و ازينجا ظاهر شذ كى افتراض به دو قياس تمام مىشود :
يكى « 2 »
هم از آن شكل - و يكى از شكل اول .
و تقييد سالبه بمركبه جنانك بعضى متأخران كردهاند - و طعن زده بر متقدّمان « 3 »
در استعمال افتراض در ضرب رابع كى صغرى او سالبه است ، بس صدق او جون بسيط باشذ - جايز باشد بكذب موضوع ، بس بعض ج د صادق نشود باطل است .
جه : هر مفهومى كلّى را تصوّر جزويّاتى توان كردن - كى او را حمل كنند بر هر يكى ازيشان حملى ايجابى : خواه موجود باشند ، و خواه نباشند .
جه ما « 4 »
ايجاب وجود موضوع در موجبهء صادقه نمىكنيم - الا بر تقدير آنك حكم كرده باشند در آن بثبوت محمول در خارج ، و اما بر غير اين وجه لازم نيايذ ، جه صادق است كى : كلّ كرة محيطة باثنى عشرة قاعدة مخمسات شكل ، و اگر جه در خارج نباشذ . مثل اين كره . - و هر كس كى تحقيق اصول سالفه در حمل « [ و ] » وضع كرده باشذ ، اين برو مشتبه نشوذ . و جون اين معلوم شذ بدانك :
در فعليات هرگاه كى دوام صادق نشود بر صغرى - يا عرفىّ بر كبرى ، منتج نباشد - الّا آنك وقت حكم در مقدمتين متحد باشذ - كى منتج دائمه باشذ - بسبب حصول منافاتى كى اين شكل باعتبار آن منتج است ، جه ما مىدانيم قطعا - كى دائما لا شىء مما صدق عليه الأوسط فى وقت بعينه بما لم يصدق عليه فى ذلك « [ الوقت ] » و هرگاه كى ضرورت بر احدى
( 1 ) - و آن را - اصل .
( 2 ) - مىشود كلى - م .
( 3 ) - بر متاخران - م .
( 4 ) - با - م .