درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٤١٦
مقدمه در تعريف حجت و قياس و تقسيم ايشان
مثال آنج مستلزم باشد به جهت خصوصيت مادّه - قولنا : لا شيء من الإنسان بفرس ، و كلّ فرس حساس . و قولنا كلّ انسان حيوان ، و بعض الحيوان ناطق .
جه اين دو قرينه اگر جه حكم بعقم آن كردهاند ، اول به جهت آنك صغرى سالبه است . و دوّم به جهت آنك كبرى جزويست . اما بخصوص مادّه - كى استلزام انسان است حساس را ، و مساواة او ناطق را ، - اوّل نتيجه دهذ - كى كلّ انسان حساس و دوم كلّ انسان ناطق .
و مثال آنك به جهت قضيه ثالثه است - كى عكس مستوى هيج يك از مقدّمتين نباشد قياس مساواة ، جنانك ا مساو لب « 1 »
، و ب مساو لج كى مستلزم ا مساو لج است بواسطهء اين قضيه - كى المساوى للمساوى مساو . و مثل قولنا كلّ ما ليس ب ليس ج و كل ب ا كى مستلزم كل ج آ است بواسطهء عكس نقيض قضيهء اولى .
و قياس : استثنائى باشد اگر مطلوب - يا نقيض او مذكور باشد در آن بالفعل - و اگر جه خارج باشند از خبريّت ، و اقترانىّ باشد - اگر جنين نباشذ . و موضوع « 2 »
مطلوب يا مقدّم او در قياس حد اصغر خوانند ، و محمول او يا تالى آن حد اكبر . و مقدمه كى مشتمل باشذ بر اصغر صغرى و بر اكبر كبرى . و آنج اصغر و اكبر به آن مقترن مىشوند يا يكى به آن « 3 »
.
و ديگر بآنج مناقض اوست حد اوسط . و اقتران صغرى بكبرى « 4 »
قرينه . و ضرب و هيئتى كى حاصل است از نسبت حدود بعضى - با بعضى شكل و نظم و باعتبار آن منقسم شود « 5 »
بجهار قسم : جه اوسط اگر محمول باشذ يا تا « [ لى ] » در صغرى - يا در جزئى از صغرى كى مشارك كبرى باشد - از دو حال بيرون نباشذ : جه : يا موضوع باشذ ، يا مقدّم در كبرى
( 1 ) - مساواه - اصل .
( 2 ) - موضع - م .
( 3 ) - به اين - م .
( 4 ) - و كبرى - م .
( 5 ) - مىشود - م .