درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٣١٢
فصل دوم در قسمت الفاظ
نباشذ بل كى در دلالت بر معنى محتاج بضميمه باشذ جون احتياج لام تعريف در دلالت بر تعريف به اسمى كى تعريف او كند جنانك الرجل ، بخلاف دلالت رجل بر مرد ، جه بهيج ضميمه محتاج نيست ، اين محتاج را نحويان حرف خوانند ، و منطقيان اداة ، و اگر مستقل باشذ بدلالت ، يا دلالت بر نسبتى كند و زمان معين آن نسبت از ازمنه ثلاثه كى ماضى ، و حال ، و استقبال است ، يا دلالت بر جنين نسبتى و زمانى نكند ، ( اكر نكند ) آن را اسم خوانند ، و او ( يا ) بر ذوات دلالت كند جون انسان ، يا بر صفات ، جون نطق ، يا بر هر دو ، جون ناطق ، و او ديگر يا بر نفس زمان دلالت كند جون يوم ، و ليله ، و شهر ، و سنه ، يا بر مجموع زمان و معنى ديگر جون تقدّم ، و اصطناح ( كذا ) يا بر معنى كى لا محاله واقع باشذ و زمانى « 1 »
غير محصل جون ضارب و مقدم « 2 »
جه زمانى كى در مقدم « 3 »
است دلالت بر ماضي ندارذ ، و از اين جهت متصرف ميشوذ بماضى ، جنانك در تقدّم و بمستقبل جنانك در يتقدّم ، و فرق ميان اين نوع از اسم و فعل به آن بوذ كى زمان اسم غير محصل بوذ جنانك گفتيم ، و زمان فعل محصل بوذ جون زمان ضرب [ و ] بضرب ، و او ديگر يا جامد بوذ ، يا سايل ، جه اگر ازو اشتقاق نتوان كرد جون :
جدار ، جامد بوذ ، و اكر توان كرد جون حدّاد سايل ، .
و اگر دلالت كند بر نسبت و زمان مذكور آن را كلمه خوانند باصطلاح منطقيان ، و فعل باصطلاح نحويان ، و فعل در بيشتر لغات مشتق بوذ ، جنانك در لغت عرب از اسمى مشتق است كى آن را مصدر مىخوانند بنا بر مذهب بصريان . بخلاف كوفيان كى گفتهاند كى مصدر مشتق است از فعل ، جه اين مذهب باطل است ، بوجوهي كى ذكر آن اينجا مناسب نيست ، و در كتب عربيت مذكور و مسطورست
( 1 ) - در زمان غير محصل - م .
( 2 ) - و متقدم - م .
( 3 ) - در متقدم است - م .