درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٠

اصل سوّم از فصل سوّم در تقسيم علوم حكمىّ و دينىّ بأقسام ايشان

ازيشان انصاف ستاند « 1 »

. يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ و تبدى الضّمائر . جه ايشان دورترين طوايف‌اند - از حكما - از روى عقيدت ، و معاندترين كسان‌اند با ايشان از روى سريرت .

و امّا دوّم - به جهت آنك تا طباع ايشان ( نيز ) ببرهان مستانس شوذ .

و اما قسمت - كى ابواب منطق است ، آن نه است - كى برشمرديم :

ايساغوجى ، - كى مدخل منطق است - و مشتمل بر مباحث كلّيّات خمسه : جنس ، و نوع ، و فصل ، و خاصّه ، و عرض عامّ . و قاطيغورياس ، - كى بحث مقولات عشر است . و باريرمينياس ، - كى بحث قضاياست . و قياس . و برهان - و حدّ ، و ما يجرى مجراه . و جدل . و خطابت . و مغالطه .

و شعر . و امّا انحاء تعليمىّ ، همه درو هست .

اما تقسيم - كى تكثيرست از بالا به زير ، جون تقسيم جنس بانواع ، و نوع باصناف ، و صنف به اشخاص . و تقسيم ذاتىّ : بجنس ، و نوع ، و فصل .

و عرضىّ : بخاصّه ، و عرض عامّ .

و امّا تحليل تكثيرست از زير به بالا جون تقسيم قياس باجزاء « 2 »

اوّلى او - كى قضايااند ، و تقسيم قضايا : بحملىّ - و شرطىّ . و تقسيم هر يك باجزاء ايشان ، و على هذا .

و تحديد فعل حدّست ، - و حدّ آنست - كى دلالت كند بر شىء ، دلالتى مفصّل ، بآنج قوام او « 3 »

به آن است ، بخلاف اسم كى دلالت مىكند بر آن دلالتى مجمل .

و برهان طريقى است موثوق به ، موصل بوقوف بحقّ و عمل بر آن .

و جون اين معلوم شد گاه آن آمذ - كى شروع در مقصود كنيم ، و گوئيم : « 4 »

( 1 ) - بستاند - م .

( 2 ) - با اجزاء - م .

( 3 ) - آن - اصل .

( 4 ) - پايان جلد اوّل ( مقدّمهء كتاب ) و پس ازين جلد دوّم ( در منطق ) آغاز مىشود .