درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٣
اصل سوّم از فصل سوّم در تقسيم علوم حكمىّ و دينىّ بأقسام ايشان
ما يفصله الغرض من العلم - جنانك : المنطق آلة قانونيّة تعصم الانسان مراعاتها عن ان يضلّ « 1 »
فى فكره « 2 »
. مثلا بيش ناظر - مجملا حاضر باشذ .
جهارم - مدوّن و مؤسّس آن ، - تسكين قلوب متعلّمان را ، جه باختلاف مؤلّفان مختلف مىشود ، و از شرط مؤلّفان « 3 »
« [ است ] » - كى احتراز كنند از : زيادت بر واجب ، و از نقصان از واجب ؛ و از استعمال الفاظ غريب - و مشترك ؛ و از رداءة وضع ، - كى عبارت است از تقديم ما يجب تأخيره - و « 4 »
تاخير ما يجب تقديمه .
بنجم - آنك از كذام علم است ، - تا درو آنج لايق بأو باشد طلب كنند .
ششم - آنك در كذام مرتبه است - از مراتب علوم ، - تا دانند كى بحث در آن - از كذام علم مؤخّر مىبايد داشت ، و بر كذام علم مقدّم .
هفتم - قسمت - كى عبارت از ابواب آن فنّ است - تا از هر بابى آنج مختصّ بأو باشد طلب كنند .
هشتم - انحاء تعاليم « 5 »
- و آن : تقسيم ، و تحليل ، و تحديد ، و برهان
( 1 ) - آلت : آنست - كه فاعل بواسطهء آن در منفعل نزديك خود تأثير كند ، - و قانون : كلمهايست رومىّ - كه تعريب شده ، و آن هر صورت كلّىّ است - كه از آن حكم جزئيّات مطابقش را بشناسند ، آلت قانونى : عرض عامّ است براى منطق - كه بجاى جنس گذارده شده ، و باقى رسم - خاصّهء منطق است ، - و اين هر دو بقياس با غير عارض منطقاند ، و گفت : تعصم مراعاتها . زيرا كه منطقىّ هم گاهى كه منطق را به كار نبرد بگمراهى مىافتد ، و در اينجا ضلال : بمعنى نايافتن چيزى است كه بمطلوب مىرساند ، و اين چنانست كه يا براى چيزى كه سبب ندارد سبب گيرند ، يا سبب را نيابند ، يا غير سبب را سبب پندارند . ( نقل بمعنى از حلّ مشكلات الاشارات - للحكيم الطوسىّ ، چاپ طهران 1305 ص 5 ) .
( 2 ) - اعنى بالفكر هاهنا ما يكون عند اجماع الانسان ان ينتقل عن امور حاضرة فى ذهنه . - ( الإشارات و التّنبيهات ) .
( 3 ) - مؤلفات - ط .
( 4 ) - و از - م .
( 5 ) - تعليم - م .