درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ١٦٢

اصل سوّم از فصل سوّم در تقسيم علوم حكمىّ و دينىّ بأقسام ايشان

مقصورست بر تتبّع قضاياء « 1 »

عقول ، و تفحّص از كلّيّات امور ، - كى زوال - و انتقال بذان متطرّق نشود ، و باندراس ملل - و انصرام دول ، مندرس - و متبدّل نگردذ ، و از روى اجمال داخل مسائل حكمت عملىّ باشد .

و بدانك امّهات علوم حكمت اين شش قسم است : سه نظرىّ - و سه عملىّ ، و هر عملى جزوىّ - منتسب « 2 »

باشذ بيكى ازينها .

و علم منطق از فروع علم الهى باشذ - از آن روى - كى نظر او در معانى كلّىّ است - مجرّد از مادّه .

و بعضى منطق را در اصل قسمت در مىآورند برين وجه - كى علم : يا آلت ما سواه من العلوم باشذ ، يا نه . - اگر باشد منطق بوذ ، و الّا نظرىّ - يا عملىّ ، - بر آن وجه كى از بيش رفت .

و بعضى برين وجه در مىآورند - كى معقولات اولى كى صور « 3 »

ماهيّات موجودات خارجىاند - و احكام بر آن ، - جون در ذهن حاضر « 4 »

شوند - ايشان را عوارضى لاحق ميشوذ « ( كى ) » آن را معقولات ثوانى خوانند - از آن جهت كى در درجهء دوّم مىافتد از تعقّل . و اين معقولات ثوانى منقسم مىشوذ به دو قسم :

يكى عوارضى كى عارض معقولات اولى مىشوند از آن روى كى متألّف شوند بتأليفاتى كى مفيد باشند « ( در عبارت - جون : فاعليّت و مفعوليّت ، و ظرفيّت ، و اضافت ، و حال ، و تميز ، - و امثال آن .

و ديگر عوارضى كى عارض معقولات اولى مىشوند از آن روى كى متألّف شوند بتأليفاتى - كى مفيد باشند ) » در اكتساب مجهول از معلوم ، - جون : محمول - و موضوع ، و كلّىّ - و جزوىّ ، و قياس -

( 1 ) - قضايا و - م .

( 2 ) - و نيز عملى جزوى منتسب - اصل ، - و نيز عملى جزوى به نسبت - ط ، - و هر عملى جز وى به نسبت - ه .

( 3 ) - صورت - اصل .

( 4 ) - حاصل - م .