درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ١٥٦
اصل سوّم از فصل سوّم در تقسيم علوم حكمىّ و دينىّ بأقسام ايشان
عبارتست « 1 »
از تمزيج قوى سماوىّ ، بقوى بعضى اجرام ارضىّ - تا از آن قوّتىّ « 2 »
حاصل شوذ - كى مبدأ فعلى غريب شوذ درين عالم . و علم نيرنجات - يعنى تمزيج قوى ارضىّ - بعضى با بعضى - تا از آنجا قوّتى « 3 »
با ديد آيذ كى ازو فعلى غريب صادر شوذ .
و امّا علم منطق - كى حكيم ارسطاطاليس آن را مدوّن « 4 »
كرده است - و از قوّت بفعل آورده « 5 »
، مقصورست بر دانستن كيفيّت « 6 »
دانستن جيزها ، و طريق اكتساب مجهولات ، بس بحقيقت آن علم است - بعلم ، و بمنزلت ادات « ( تحصيل ) » ديگر علوم را ، و او نه قسم است :
قسم اوّل ايساغوجى « 7 »
- يعنى مدخل منطق مشتمل بر اقسام الفاظ - و كلّيّات خمسهء مفرده : جنس ، و نوع ، و فصل ، و خاصّه ، و عرض عامّ .
قسم دوّم قاطيغورياس - يعنى مقولات عشر .
قسم سوّم باريرمينياس « 8 »
- يعنى عبارت - مشتمل بر ابحاث قضايا .
قسم جهارم - قياس .
قسم بنجم - برهان - و حدّ با آن ياذ كنند .
قسم ششم - جدل .
قسم هفتم - مغالطه .
قسم هشتم - خطابت .
قسم نهم - شعر . -
و سبب انحصار اقسام « 9 »
در نه آن است - كى جون قياساتى كى به آن استعلام مجهولات توان كرد ، در بنج قسم منحصر بوذ - كى آن را صناعات خمسه گويند ، اعنى : برهان ، و جدل ، و خطابت ، و شعر ، و مغالطه . - جه قياس : يا مفيد تصديق بوذ ، يا مفيد تخييل ، - و تصديق : يا جازم باشذ - يا غير جازم ، -
( 1 ) - عبارتيست اصل - ط - م .
( 2 ) - قوى - اصل .
( 3 ) - قوى - اصل .
( 4 ) - تدوين - ط - ه .
( 5 ) - آورده است - م .
( 6 ) - كيفيت و - اصل .
( 7 ) - اثاغوجى - اصل .
( 8 ) - باريرينياس - م .
( 9 ) - و سبب انقسام - م .