درة التاج ( فارسى ) — الصفحة ١٢٧

و امّا دلايل « 5 » ( 5 ) - دليل - ط . عقلىّ

از ادراك حسّىّ نيست ، همجنين فضيلت بصير بر اعمى ، - و ادراك عقلىّ كاملتر - و شريفتر از ادراك حسّىّ است ، بس هر كرا قوّت عاقله كاملتر باشذ [ ( او فاضلتر و ) ] شريفتر بوذ . و « 1 »

امّا بيان آنك ادراك عقلىّ از ادراك حسّىّ كاملتر است از جند وجه است :

وجه اوّل - قوّت حسّىّ خوذ را و آلت خود را ادراك نتواند كرد ، و قوّت عاقله خوذ را ادراك كند - و ادراك خوذ را هم ادراك كند ، بس قوّت عاقله كاملتر باشد .

وجه دوّم - قوّت حسّىّ جز ظاهر جيزها را احساس نتواند كرد ، و قوّت عاقله جنانك ظاهر جيزها « 2 »

دريابذ - غوص كند ، و باطن جيزها هم دريابذ ، - جه باطن به نسبت با او جون ظاهرست به نسبت با حسّ ، بس او كاملتر باشذ .

وجه سوّم قوّت حسّىّ غلط بسيار مىكند - جنانك ساكن سفينه ، سفينه را ساكن بيند - و كنار دريا را متحرّك ، و معلومست كى كشتى متحرّك است - و ساحل ساكن . - و جنانك در شب ابر سوى ماه روانه شوذ . - و جنان بينند كى ماه سوى ابر « 3 »

مىشود . و جنانك كوجك را بزرگ بينند - جنانك آتش از دور بشب ، و بزرگ را كوجك از دور . - و امثلهء اين بيشمارست . -

و جنانك دانهء انگور سياه در آب - جند آلوئى سياه بينند . - و جنانك مستدير را مستقيم بينند ، و سطح كرىّ را مسطّح ، - الى غير ذلك من الأغلاط الحسّيّة .

[ ( و ) ] جون حكم حسّ در معرض غلط است - بس حاكمى بايذ - كى صواب او از خطا بازشناسذ ، - و آن قوّت عاقله است - كى تميز محسوسات حقّ از محسوسات « 4 »

باطل كند ، و معلوم است كى حاكم كاملتر از محكوم باشذ ، بس قوّت عاقله از قوّت حسّىّ كاملتر بوذ .

( 1 ) - ه بى : و .

( 2 ) - چيزها را - م .

( 3 ) - ابر سوى ماه - م .

( 4 ) - ه : حق از محسوسات ندارد .