چين نامه ( فارسى ) — الصفحة ٠.٨١
ترجمهء گزارشنامهء هيأت اعزامى مسيحيان به چين به زبان فارسى و نسخهء اساس ويرايش
اينكه هنگام برگشت به تهران با كمك استاد راهنماى رساله ، جناب دكتر مظفر بختيار اطلاعات بيشترى از منابع فارسى و انگليسى دريافت كردم .
آقاى يحيى ذكاء در اثر خود « محمد زمان نخستين نگارگر ايرانى كه به اروپا فرستاده شد » ، دربارهء كتاب چين‌نامه نوشتهء محمد زمان چنين نوشته است : « محمد زمان در كتابخانهء آن كشيش يسوعى ، نسخه‌اى از كتاب ماتيو ريچى به نام هيأت اعزامى مسيحيان به چين را ديده و فصل‌هاى دوم تا دهم آن را به نام تاريخ چين « 1 » از لاتين به فارسى ترجمه كرده است » . « 2 » در پاورقى همين قسمت آقاى ذكاء اشاره مىكند :
« نويسندگان اروپايى ، نويسندهء كتاب تاريخ چين را ماتيو ريچى نام برده‌اند ولى مترجم در مقدمهء كتاب ، مصنف آن را پادرى ايكسوس مىنويسد . شايد گردآورندهء مجموعهء ماتيو ريچى ايكسوس نام داشته است » .
آقاى ايرج افشار در يادداشت‌هاى كتاب خطاىنامه كتاب تاريخ چين ( چين‌نامه ) را متعلق به محمد زمان مىداند و با نقل قول از آقاى ذكاء نام مؤلف اين كتاب را امكييوس يا ريكييوس خوانده است . « 3 »
ايوانف « 4 » در كتاب‌شناسى فشردهء نسخه‌هاى خطى فارسى از مجموعهء كرزن در انجمن آسيايى بنگال « 5 » متذكر شده است كه محمد زمان نام اصلى نويسندهء كتاب را امكييوس يا ريكييوس معرفى مىنمايد و افزوده است كه با كمك آقايان جوهان وان منن « 6 » و اسقف اچ . هوستن « 7 » مشخص شد كه نسخهء فارسى تاريخ چين از باب دوم تا دهم جلد اول كتاب هيأت اعزامى مسيحيان به چين به فارسى برگردانده شد و نويسندهء آن كتاب ماتيو ريچى است . « 8 »
( 1 ) . تاريخ چين عنوانى است كه فهرست‌نگاران و ناشر چاپ اول به كتاب داده‌اند و مترجم هيچ‌گونه اشارهء تصريحى بدان ندارد . از آنجا كه عنوان تاريخ با محتواى كتاب مطابقت ندارد ؛ نام چين‌نامه براى كتاب برگزيده شد . ( ويراستار ) . ( 2 ) . ذكاء ، « محمد زمان نخستين نگارگر ايرانى كه به اروپا فرستاده شد » : 44 . ( 3 ) . خطايى ، خطاىنامه : 30 . ( 4 ) . Wladimir Ivanow . ( 5 ) . Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Curzon Collection , Asiatic Society of Bengal . ( 6 ) . Johan Van Manen . ( 7 ) . ReV . H . Hosten . S . J . ( 8 ) . Page 96 of Geography , Etc .