شرح مئة كلمة لأمير المؤمنين ( ع ) ( فارسي ) — الصفحة ٤١

بحث دوّم در ماهيّت ادراك است

نه نيروى غاذيه » در اين صورت مقصود ما حاصل مىشود .

چون نفس حيوانى پس از آنى كه نيروى نباتى را شامل است ، اختصاص به دو نيرو دارد يكى نيروى ادراك كننده و ديگرى نيروى حركت دهنده است ، و چون ادراكات هم به درونى و برونى تقسيم مىشود ، براى ، بحث از ماهيّت ادراك و انواع چيزهايى كه درك كننده‌اند ضرورى است .

بحث دوّم در ماهيّت ادراك است

بحث دوّم در ماهيّت ادراك است

دريافتن چيزى آن است كه حقيقت آن شيء نزد دريافت كننده مجسّم شود تا به وسيلهء قوّه مدركه مشاهده شود ( 1 )

، و مقصود از مجسّم شدن حقيقت پيش درك كننده ، حاضر شدن صورت حقيقت در ذات دريافت كننده است ، اگر دريافت آن حقيقت به وسيلهء ابزارى نباشد يا در ابزار ادراك مجسّم شود اگر ادراك به وسيلهء ابزار باشد .

توضيح مطلب اين است كه حقايق دريافت شده يا امور كلى هستند يا جزيى كليّات را تنها ذات عقل درك مىكند بى آن كه ابزارى واسطه باشد ، و جزئيات را حواسّ آدمى دريافت مىكند ، البتّه اين ادراك با ابزار انجام مىشود ، و عقل آنها را نه ذاتا بلكه به وسيله ادراكات جزيى كه از نيروهاى ديگر حاصل مىشود ( حواس ) ، دريافت مىنمايد .

هر يك از حواس را ابزارى است و چون صورت شيء درك شده در ابزار حسّى حاصل شد و با آن برخورد كرد و مشاهده نمود ، آن مشاهده را احساس و ادراك گويند ، و تصويرى كه در ابزار حسّ حاصل مىشود در واقع همان شيء محسوس است . اين كه شيء خارجى كه تصويرش در ابزار حسّى حاصل مىشود محسوس ناميده شده از باب مجاز است ، چون وسيله به دست آمدن اين تصوير مىباشد ، و علَّت وسيله بودنش اين است كه ميان تصوير و ابزار حسّ نسبت وضعيى حاصل مىشود كه اگر آن نسبت نباشد ، احساس به دست نمىآيد . لذا در صورت نبودن آن نسبت در حسّ بينايى ما نمىتوانيم با حس بينايى آنها را درك كنيم ، مانند اجسامى كه در دسترس ما نيست و غايب مىباشد .

تحقيق در چيستى ادراك و اين كه ادراك ، حاضر شدن تصوير حقيقت در ذات درك كننده يا ابزار اوست ، يا امرى است كه اعم از آن مىباشد ، دشوار است و نياز به بحثى

( 1 ) اين تعريف ، ( ادراك ) عين عبارت اشارات است و از آن گرفته شده است .