ألفية ابن مالك ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٩

فصل اختصاص

چكيدهء بحث ترخيم

ترخيم :

حذف برخى از حروف كلمه در ندا .

صور ترخيم :

1 - مناداى مؤنث به تاء : ترخيم آن در تمام صور ، به حذف تاء تأنيث است ، مثل فاطمة .

2 - در غير مؤنث به تاء : ترخيم نمىشود مگر در صورتى كه حداقل چهار حرفى و علم بوده و نيز مركّب اضافى و يا اسنادى نباشد ، مثل ياسعا در سعاد .

3 - مركب مزجى : در صورتى كه علم باشد ، ترخيم آن به حذف جزء آخر است مثل با بعل در بعلبك .

4 - جمله : ترخيم جمله جايز نيست ، بخلاف نظر سيبويه .

در اسمائى كه حرف ماقبل آخر منادا ، حرف لين و مدّ و يا زائده و يا چهارمين حرف و يا بيشتر از آن باشد ، حذف آن در مقام ترخيم جايز است ، مانند يا منص در منصور و يا لقم در لقمان و يا مسك در مسكين . در غير اين صور ، حذف آن جايز نخواهد بود ، مانند مختار .

در صورت ترخيم ، چنانچه حرف محذوف در نيّت گرفته شود ، بايد بقيّهء كلمه را با همان حركتى كه از قبل داشته است ، تلفظ نمود ، مانند يا منص . اما اگر حرف محذوف در نيّت گرفته نشود ، مانند مناداى مستقل برخورد مىشود .

در اسمى كه داراى تاء تأنيث است ( مانند مسلمة ) ، وجه اوّل جايز است و چنانچه تائى غير آن باشد ( مانند مسلمة ) ، هردو وجه اوّل و دوّم جايز است .

فصل اختصاص

620

الاختصاص كنداء دون يا * كايّها الفتى بأثر ارجونيا

مبتدا ، خبر ، ظرف متعلّق به محذوف صفت براى ندا ، لفظ « يا » مضاف اليه ، كاف حرف جرّ و