تاريخ ترجمه از عربى به فارسى ( از آغاز تا عصر صفوى ) ( فارسى ) — الصفحة ٩٩

گفتار هشتم بخشى - بخشى از تفسيرى كهن

مؤلف در تفسير آيه‌اى گويد ( ص 80 ) : « اختلاف كردند مفسران اندر معنى اين آيت . ابىّ ابن كعب گفت : خلق همه يك امت بودند . چو عرضه كردندشان فر آدم عليه السلام بدان وقت كايشان را برون آورد از پشت آدم . . . فر مسلمانى مقّر آمدند . . . پس مختلف شدند اسپس مرگ آدم . . . بفرستاد خداى عز و جل به ايشان پيغامبران را ره‌نمايان و معلمان . »

ما سر آن نداريم كه بگوييم اين متن و همهء متن‌هاى مشابه آن ، در سايهء ساختار نحوى عربى شكل گرفته‌اند و سپس آثار فراوانى از خود در متون قرن‌هاى بعد به جاى گذاشته‌اند . با اين همه ، در عبارات بالا اين نكته جلب نظر مىكند كه اگر زير تك‌تك كلمات ، معادل عربى آنها را قرار دهيم ، غالبا جمله‌هاى عربى سالمى به دست مىآيد .

مثلا ( ص 80 ) :

اختلاف كردند مفسران اندر معنى اين آيت . خلق همه يك امت بودند .

اختلف المفسرون فى معنى هذه الآية . [ كان ] الخلق كله امة واحدة .

چون عرضه كردندشان فر آدم عليه السلام . . . برون آورد از پشت آدم

لمّا عرضوهم على آدم عليه السلام . . . اخرجهم من صلب آدم

. . . پس مختلف شدند اسپس مرگ آدم . . . بفرستاد خداى عز و جل به ايشان

. . . ثم اختلفوا بعد وفاة آدم . . . أرسل الله عز و جل اليهم

پيغامبران را ره‌نمايان معلمان . . .

الانبياء هادين معلمين . . .

در قطعهء نسبتا مفصلى كه مؤلف دربارهء ممنوعيت جنگ در ماه محرم نگاشته ( ص 83 - 85 ) ، بيشتر از شيوهء بالا پيروى شده تا از روش معهود متن‌هاى قرن 5 به بعد .

با اين همه ، جمله‌هايى كه به نظر ما روان و طبيعى مىآيند هم در اين كتاب فراوان مىتوان يافت ، اما غالب آنها هم جمله‌هاى كوتاه‌اند ، خواه ترجمه ، خواه غير ترجمه ، مثلا :

إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ ( بقره / 144 ) : كه خداى به مؤمنان مهربانست و بخشاينده ( ص 38 ) .

وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ( بقره / 44 ) : و به هر مكان كه باشيد روى را اندر