الأسلوب في الإعجاز البلاغي للقرآن الكريم ( سبك شناسى اعجاز بلاغى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٧٠

بلاغت ، سبك و معنا

اما بديع كه رابطهء بين سبك و معنا از جهت زيباسازى است ، زيبا نمودن كلام پس از رعايت تطبيق آن با مقتضاى حال و دلالت روشن است . زيباسازى چندگونه است كه برخى به معنا بازمىگردد و برخى به لفظ . « 1 » دقت نظر دوباره در طبيعت اصل كلام ، ما را به تبيين انديشه‌اى سوق مىدهد كه رابطه بين سبك و معنا بر اساس آن بنا شده است .

اين نكته ما را به مراحل آغازين پيدايش بلاغت و مسائل طرح شده در فضاى پژوهشهاى قرآنى در آن دوره سوق مىدهد كه پژوهشگران در پى فهم مقاصد رسالت دينى ، و علاوه بر آن عكس‌العمل نسبت به طعنه‌هاى ملحدان و منافقان به سبك قرآن از يك سو و اجتهاد در تفسير برخى آيات از سوى ديگر بوده‌اند .

حاصل تمام اين مطالب ، بارور نمودن پژوهش قرآنى و بازتاب آن بر پژوهش بلاغى در قرآن كريم بوده است .

مىتوان نمونه‌اى از آن را در آياتى كه به توصيف حسّى خداوند مىپردازد ، تبيين نمود . خداوند مىفرمايد إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ « 2 » يا يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ « 3 » و قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ « 4 » و آياتى نيز در نفى صفات حسّى از خداوند آمده است . مثل لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ « 5 » و لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ « 6 » .

اين آيات به صفات خداوند مربوطاند و آياتى هم به قضا و قدر و افعال بندگان كه موجب بحث و مناقشه ميان مسلمانان گشته و ذهن‌شان را براى دستيابى به فهم روشن مقاصد آن ، به‌ويژه پس از رحلت پيامبر ص ، گشوده است . « 7 »

دوگانگى معنا و سبك را در افق‌هاى بحث بلاغى نيز مىيابيم كه در دانشهاى سه‌گانهء بلاغت - معانى ، بيان ، و بديع - پراكنده شده است و شايد در سه مسأله كه مبانى انديشهء بنيادين بلاغت بر آن استوار است ، نمود روشنى يافته باشد .

( 1 ) همان ، ص 334 . ( 2 ) إسراء : 1 . ( 3 ) فتح : 10 . ( 4 ) مائده : 64 . ( 5 ) انعام : 103 . ( 6 ) شورى : 11 . ( 7 ) المجاز فى البلاغة العربية ، ص 24 .