الأسلوب في الإعجاز البلاغي للقرآن الكريم ( سبك شناسى اعجاز بلاغى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٥

تأثير روانى تشبيه قرآنى

خواسته تشبيه بر علم بديهى تكيه كند ، يعنى عرض در مقايسه با ابعاد از طول كمتر است و خداوند عرض بهشت را به عرض آسمان و زمين تشبيه نموده است . اين عرض دور است و انسان نمىتواند آن را درك نمايد ولى در جانش عرض بهشت جاى مىگيرد . زمخشرى مىگويد : « ذكر عرض بدون طول براى آن است كه هرچه طول و عرض داشته باشد عرضش از طولش كمتر است و هرگاه عرض گسترده باشد طول آن نيز گسترده و بلند است . » « 1 » تشبيه قرآنى در اين آيه بر امور بديهى و آشكار تكيه كرده است و توضيح داده است كه عرض بهشت گسترده‌تر و پهناورتر است ، چون جانها آن را به خوبى درمىيابند . پس تصوير ، بعد فراخى را براى عرض بهشت بدون دشوارى در تصوير ، توصيف مىنمايد .

خداوند فرمايد : وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ « 2 » . تشبيه در بافت شمارش نعمت‌هاى خداوند است كه با مجموعه آياتى نظم يافته كه به ذكر نعمت خداوند در دريا اختصاص دارد . مثل مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ . بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ « 3 » و يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ « 4 » . ملاحظه مىشود كه تشبيه بر قدرتى توجه مىدهد كه بر كشتيها با آن عظمت چيره است و بهره‌ورى از آن و درنورديدن مسافتهاى طولانى در دريا در آن آمده است « 5 » . وجه شبه عظمت است كه در كوهها قوىتر است . مراد آشكار نمودن يكى از مظاهر قدرت خداوند است كه حركت اين كشتىهاى عظيم را بر سطح آب ميسّر مىنمايد .

اين تشبيه با تشبيه قبلى متفاوت است . جامع بين دو طرف تشبيه توجه به قدرت و ضعف صفت است . اين در تشبيه‌هاى پيشين موجود نبوده است ، يعنى توجه به سطح آگاهى از جامع يا صفت مشترك بين مشبه و مشبه‌به .

دربارهء درخت زقوم مىفرمايد : إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ . طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ « 6 » . شكوفه درخت زقوم را ، كه آدمى آن را نديده است ، به چيزى تشبيه كرده

( 1 ) الكشّاف ، ج 4 ، ص 65 . ( 2 ) رحمن : 24 . ( 3 ) رحمن : 19 - 20 . ( 4 ) رحمن : 22 . ( 5 ) النكت ، ص 78 . ( 6 ) صافّات : 64 - 66 .