الأسلوب في الإعجاز البلاغي للقرآن الكريم ( سبك شناسى اعجاز بلاغى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٢

تأثير روانى تشبيه قرآنى

منزلگاه ابدىاش توقف مىنمايد و ماه داستان حركتش را آغاز مىكند تا اين‌كه نورش پايان مىيابد و هم‌چون مرده بازمىگردد . « 1 »

از اين مطلب نتيجه مىگيريم كه جامع بين دو طرف تشبيه اگر از تأثير روانى خالى باشد ، تشبيه آن جايگاه برتر را نمىگيرد و غايت موردنظر كه همان أنس بخشيدن به جان با ظهور آن از پنهانى به آشكارا و نزديك كردن دور تا افادهء بيانى داشته باشد ، محقق نمىگردد . « 2 »

غرض از تشبيه و تأثير روانى آن به اشاره به اقسام تشبيه با توجه به تأثير آن بر نفس و روان مخاطب كشيده مىشود . رمّانى مىگويد : « تشبيه بليغ ، ظهور مبهم به آشكار با أدات تشبيه به همراه زيبايى تأليف است . در اين بخش شاعران بر يكديگر برترى مىجويند و بلاغت بليغان آشكار مىگردد ، چون به كلام بيانى شگفت مىبخشد . » « 3 » وى به تأثير تشبيه بر جان مخاطب اشاره مىكند كه به كلام بيانى شگفت مىبخشد و ترديدى نيست كه شگفتى مخاطب حاصل تأثير بر او با ظهور پنهان به آشكار يا نزديك كردن دور مىباشد . اينها امورىاند كه در تشبيه قرآنى با زيبايى تأليف و تناسب تصوير با بافت آن و هماهنگى اجزاى آن با هم آمده است .

دانشمندان پس از رمّانى نيز بر اين ايده حركت كرده‌اند . « 4 »

مثلا آيهء وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ « 5 » . اين آيه پس از ذكر مؤمنانى آمده است كه از روز قيامت ، روزى كه دلها و چشمان در آن روز دگرگون شده بيمناكند .

آنان‌كه خداوند به ايشان بهتر از كردارشان پاداش خواهد داد . آيه اعمال كافران را در بىفايدگى و ضرر آن به سرابى تشبيه كرده است كه شخص تشنه با رسيدن به آن چيزى نمىيابد بلكه تنها شراره‌اى را مىيابد كه وى را به آتش سوق مىدهد . « 6 »

( 1 ) التصوير البيانى ، ص 26 . ( 2 ) البرهان ، ج 3 ، ص 415 . ( 3 ) النكت ، ص 75 . ( 4 ) الصناعتين ، ص 246 ؛ اسرار البلاغة ، ص 108 ؛ الايضاح ، ج 2 ، ص 214 . ( 5 ) نور : 39 . ( 6 ) الكشّاف ، ج 3 ، صص 69 - 70 .