الأسلوب في الإعجاز البلاغي للقرآن الكريم ( سبك شناسى اعجاز بلاغى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٣
- زيادت
آورده و در آيهء دوم ماذا تعبدون . هر دو در دو آيهء به زبان ابراهيم ع اند . ما و ماذا هر دو ادات استفهام‌اند ولى با هم تفاوت دارند . در ماذا مبالغه در استفهام است ولى در ما نيست . لذا ما در بافت خبر از آگاه نمودن وى نسبت به آنان است ، چون سخن را در حكم استفهام قرار داده و آنان پاسخ دادند . خداوند به زبان ابراهيم ع مىفرمايد : ما تَعْبُدُونَ « 1 » و آنان پاسخ دادند : قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ . « 2 »
از آنان پرسيد : قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ ؟ « 3 » آنان پاسخ دادند : بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ . « 4 »
اما ماذا در بافت سرزنش و توبيخ آمده است كه از حالت آگاهى دادن بدتر است و ابراهيم ع آنان را خطاب قرار داده است و آنان مراد از توبيخ و سرزنش را مىفهميدند و همچون پاسخ در سورهء شعرا پاسخ ندادند . سپس توبيخ از پى هم آمد و از آنان پاسخى نخواست . فرمود : إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ ما ذا تَعْبُدُونَ ؟ أَ إِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ ؟ فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ . « 5 » وقتى در سورهء شعرا قصد آگاه كردن بود ، ما كافى بود و وقتى قصد مبالغه داشت لفظ ما ذا را به كار برد كه مبالغه‌آميزتر است . « 6 »
اين مطلب پايان دو داستان را نيز توضيح مىدهد . در سورهء شعرا پس از آيهء مذكور فرمود : أَ فَرَأَيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ . فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ « 7 » كه بافت در مسير آگاهى دادن است . اما در سورهء صافّات بافت به نابود كردن بتها و در آتش افكنده شدن ابراهيم ع پايان مىيابد . مىفرمايد : فَراغَ إِلى آلِهَتِهِمْ فَقالَ أَ لا تَأْكُلُونَ . ما لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ ؟ فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ « 8 » و قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ . « 9 »
تفاوت عمده‌اى بين دو پايانه و دو بافت وجود دارد . در مقام مقابله و شدّت در گفتگو از ما استفاده كرده است و در موقعيّت ديگر نيز از ما . « 10 »
( 1 ) بقره : 33 . ( 2 ) شعرا : 71 . ( 3 ) شعرا : 72 . ( 4 ) شعرا : 74 . ( 5 ) صافّات : 85 - 87 . ( 6 ) درّة التنزيل ، ص 331 . ( 7 ) شعرا : 75 - 77 . ( 8 ) صافّات : 91 - 93 . ( 9 ) صافات : 97 . ( 10 ) التعبير القرآنى ، ص 96 .