الأسلوب في الإعجاز البلاغي للقرآن الكريم ( سبك شناسى اعجاز بلاغى قرآن ) ( فارسى ) — الصفحة ١٧٨

مرحلهء نخست

كلام در مقصد با هم منطبق هستند ؟ يعنى دعا از جانب خداوند مثل دعا از جانب بشر است ؟ در دعا ، چنان‌كه معروف است ، گوينده نسبت به مخاطب از مرتبهء پايين‌ترى برخوردار است .

در اين‌جا سيبويه و ديگر نحويان در اين‌چنين تفاوتى به تأويل روى مىآورند كه به تطابق دو كلام به سبك زبان عربى منجر مىشود . سيبويه مىگويد : « گويى - خداوند داناتر است - به آنان چنين گفته شده است : وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ « 1 » و وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ « 2 » يعنى اينان كسانىاند كه اين سخن دربارهء آنان لازم است . چون اين سخن براى انسان بد گفته مىشود . پس گفته شده است اينان از كسانىاند كه در بدى و هلاكت وارد شده‌اند و اين بر آنان لازم است . » « 3 »

شكى نيست كه وجوب سخن بر آنان به شيوهء زبان عربى است ، چون عربها در چنين بافتهايى مثل عبارت قرآن مىآورند ، اما قصد عرب همان دعاست ، اما قصد قرآن : بر شنونده واجب است كه بگويد وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ و وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ ، چون خداوند مثل بشر بر كسى نفرين نمىكند . نيز آيهء قاتَلَهُمُ اللَّهُ « 4 » . اين به سبك و سياق كلام بندگان است و قرآن به همين سبك نازل شده است . « 5 »

فرّاء ( در گذشتهء 207 ه ) نيز در مسألهء عربى بودن قرآن راه سيبويه را رفته است و به تأليف كتابش بنا به نياز آن در قرن سوم هجرى به تفسير معانى قرآن پرداخت و در كتابى آنها را گرد آورد كه رجوع به آن آسان گشت . « 6 » وى به كلام عرب بازمىگردد و در كارش به آن استناد مىكند . در آيهء ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ « 7 » معنا چنين است : « ثمّ اسلكوا فيه سلسلة » مثل كلام عرب كه مىگويد : « أدخلت رأسى فى القلنسوة و أدخلتها فى رأسى » يا عباراتى چون « الخاتم لا يدخل فى يدى » حال آن كه دست در آن وارد مىشود . اين را جايز مىدانند چون معنايش بر كسى دشوار

( 1 ) مطففين : 1 . ( 2 ) مطففين : 10 . ( 3 ) الكتاب ، ج 1 ، ص 331 . ( 4 ) توبه : 30 . ( 5 ) الكتاب ، ج 1 ، ص 332 . ( 6 ) الفهرست ، ص 59 . ( 7 ) حاقه : 32 .