ادوار اصول فقه — الصفحة ٢٢٢
2 ) تفسير به رأى
بسيارى از اهل لغت ، تأويل را بهمعناى مآل يا بيان مآل و عاقبت شىء دانستهاند . « 1 » از تتبع در كلمات اهل زبان هم همين معنى به دست مىآيد . پارهاى از آيات قرآن هم به اين معنى آمده است ؛ مانند « نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ » « 2 » و « يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ » ، « 3 » « هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ » « 4 » و « ذلك بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً » . « 5 »
راغب اصفهانى در مفردات ، تأويل را بهمعناى برگرداندن شىء به هدفى كه از آن قصد شده نيز معنى كرده و بعضى از آيات را به همين معنى حمل كرده است .
بهنظر مىرسد كه مقصود از تأويل ، در مقابل تفسير ، همان معناى دوم باشد ؛ يعنى بيان عاقبت و مآل مفاد آيه . ظاهرا مقصود از تأويل در آيه « وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ . . . » « 6 » نيز همين معناست . بنابراين ، به يقين تأويل و تفسير به يك معنى نيست ، بلكه مقصود از تفسير ، تبيين مراد خداوند است . اين معنى جز در راه دانستن معناى كلمات مفرد و هيئتهاى تركيبى و توجه به قرائن حالى و مقالى و متصل و منفصل ، و به همان ترتيبى كه اهل محاوره ، مقاصد يكديگر را از كلمات يكديگر به دست مىآورند ، حاصل نمىشود .
البته تفاسير پيامبر ( ص ) و امامان ( ع ) هم از طريق صحيح تفسير آيات قرآنى است ؛ اما تأويل بهمعناى بيان مآل و عاقبت مفاد آيه است و جز از راه استفادهء صحيح از ادلّهء معتبر حاصل نمىشود .
2 ) تفسير به رأى
2 ) تفسير به رأى
تفسير آيات قرآن جز به وسيله حجّت قطعى يا دليل معتبر ، اعم از عقلى يا نقلى ، جايز نيست ؛ چرا كه در غير اين صورت ، مصداق « افترا بر خداوند » و « قول به غير علم » محسوب مىشود كه در قرآن به صراحت منع شده است ؛ آنجا كه خداوند مىفرمايد :
« قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ . . . » « 7 » و « لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ . . . » . « 8 »
( 1 ) - ر . ك : لسان العرب ؛ و ابن اثير ، مبارك بن ابى الكرم ؛ نهاية و زبيدى ، محمد مرتضى ؛ تاج العروس . ( 2 ) - يوسف ، 36 . ( 3 ) - يوسف ، 6 . ( 4 ) - يوسف ، 100 . ( 5 ) - كهف ، 82 . ( 6 ) - آل عمران ، 7 . ( 7 ) - يونس ، 59 . ( 8 ) - اسراء ، 36 .